Πέμπτη, 7 Ιανουαρίου 2016

Η δυτική Ευρώπη από τους διαδόχους του Καρλομάγνου μέχρι την 4η Σταυροφορία

Η δυτική Ευρώπη από τους διαδόχους του Καρλομάγνου μέχρι την 4η Σταυροφορία

1.Από την εποχή των Μεροβίγγειων η δυτική κοινωνία ζούσε σε καθεστώς ανασφάλειας,πράγμα που δημιούργησε σχέσεις εξάρτησης των αδύναμων από τους ισχυρούς.Από αυτές τις σχέσεις προήλθε το καθεστώς της φεουδαρχίας .

2.Ο ιεραρχικά ανώτερος,συνήθως ο τοπικός ηγεμόνας,παραχωρούσε σε υποτελείς του (ονομάζονται βασάλοι) εκτάσεις γης,για τις οποίες απαιτούσε πίστη και υποτέλεια.Η γη που παραχωρούνταν ονομαζόταν φέουδο και έτσι ολόκληρη η μεσαιωνική κοινωνία ονομάστηκε φεουδαρχική.Η λέξη φέουδο,λατινικής και αρχαίας γερμανικής προελεύσεως, σημαίνει ποίμνιο,σύνολο ζώων και συνεπώς ιδιοκτησία.

3.Η τελετή της περιβολής επισημοποιούσε τον τίτλο του φεουδάρχη που δινόταν από τον ισχυρό ηγεμόνα."Οι τελευταίοι μετασχηματισμοί του συστήματος της υποτέλειας σε φεουδαρχικό σύστημα λαμβάνουν χώρα τον 10ο αιώνα στην περιοχή μεταξύ Λίγηρα και Ρήνου,στην καρδιά της χώρας των Φράγκων και στο επίκεντρο της εξουσίας των Καρολιδών.Δίπλα στις λέξεις "χαρισματική προνομιακή παροχή"εμφανίζεται η λέξη φέουδο (feodum από το παλαιογερμανικό feohu που σήμαινε ένα πολύτιμο αντικείμενο με ζωγραφιστούς μαγικούς χαρακτήρες,του οποίου η προσφορά δημιουργούσε δεσμούς φιλίας).Συνδυάζοντας πλέον τιμητικούς τίτλους (honores) και προνομιακές παροχές (beneficia) το φέουδο καθίσταται το ουσιαστικό αντικείμενο του όρκου πίστης με τον οποίο γίνεται κάποιος άνθρωπος ενός άλλου ανθρώπου στη διάρκεια μιας τελετής που αποκαλείται homagium.Τον 12ο αιώνα η τελετή έχει πάρει τον οριστικό της χαρακτήρα.Ο μέλλων υποτελής,βασάλος,παρουσιάζεται ασκεπής,γονατίζει,βάζει τα χέρια του στα χέρια του κυρίου του (χειρονομία που συμβολίζει την προσφορά του εαυτού του και κατά πάσα πιθανότητα ανατρέχει στην πρακτική της ανάμειξης αίματος των αρχαίων γερμανικών συντεχνιών).Στη συνέχεια,μετά την ανταλλαγή του ασπασμού της ειρήνης με τον χωροδεσπότη (άλλο σημάδι αμοιβαίας φιλίας και πίστης που συνηθιζόταν κυρίως στη Γαλλία και τη νορμανδική Αγγλία),ο υποτελής ορκίζεται πάνω σε ιερά βιβλία ή μια λειψανοθήκη,προσδίδοντας στη δέσμευση πίστης θρησκευτικό και ιερό χαρακτήρα.Τέλος ο κύριος παραδίδει στον υποτελή ένα αντικείμενο που συμβολίζει το αγαθό που του παραχωρείται ως φέουδο:ένα σβώλο χώματος,το κλαδί ενός δέντρου κ.ά. Αυτό είναι το χρίσμα,η λεγόμενη περιβολή ( investitura).Από τη στιγμή αυτή μπαίνει σε ισχύ το συμβόλαιο που με τρόπο ακατάλυτο συνδέει τον υποτελή με τον κύριό του,μαζί με τις υποχρεώσεις και τα καθήκοντα που αυτό συνεπάγεται για τον καθένα".

4.Η κοινωνική πυραμίδα είχε ως εξής:

  • ανώτατος άρχων ήταν ο βασιλιάς
  • άμεσοι υποτελείς (κόμητες,βαρώνοι,μαρκήσιοι)
  • κατώτεροι υποτελείς,κάτοχοι γαιών,όπως και οι παραπάνω
  • ελεύθεροι γεωργοί,κάτοχοι μικρών γαιοκτησιών
  • πάροικοι (γεωργοί με περιορισμένη ελευθερία,κατέβαλλαν τέλη στους φεουδάρχες και δεν μπορούσαν να νυμφευθούν χωρίς την άδειά τους)
  • δούλοι(χαρακτηρίζονταν ως αντικείμενα) 
5.Η φεουδαρχία ξεκίνησε μετά τους Μεροβίγγειους και γενικεύθηκε τον 10ο και τον 11ο αιώνα.Οι φεουδάρχες δημιούργησαν δικό τους στρατό,υποστήριζαν τους βασιλείς ή έγιναν οι ίδιοι ανεξάρτητοι ηγεμόνες και βασιλείς.Στο φεουδαρχικό σύστημα συμμετείχε και η εκκλησία.

6.Γύρω στον 11ο αιώνα η δυτική κοινωνία εμφανίζει κάποιες σημαντικές αλλαγές που σηματοδοτούν τη μετέπειτα εξέλιξή της
  • η τριζωνική καλλιέργεια στα χωράφια αξιοποιεί τις δυνατότητες των αγρών και δίνει μεγαλύτερη συγκομιδή και περισσότερα προϊόντα
  • η τεχνολογία δημιουργεί τον νερόμυλο και τον ανεμόμυλο και οι πόλεις αναπτύσσονται εμπορικά και οικονομικά με κύρια κέντρα τη Μπρυζ,τη Βρέμη,τη Φλάνδρα,τη Βενετία και την Πράγα.
  • το εμπόριο διεξάγεται με καραβάνια στην ξηρά και γαλέρες στη θάλασσα.
  • στις μεγάλες εμποροπανηγύρεις των ευρωπαϊκών πόλεων εμφανίζονται τα πρώτα ίχνη του χρηματοπιστωτικού συστήματος από Εβραίους και από πλούσια μοναστήρια.
  • στις μεσογειακές ιταλικές πόλεις συγκροτούνται οι πρώτες εφοπλιστικές εταιρείες.
7.Στον πνευματικό τομέα η σύγκρουση δυτικής εκκλησίας και Γερμανών ηγεμόνων έληξε με νίκη της εκκλησίας.Ωστόσο η νίκη αυτή θα δείξει αργότερα τις συνέπειές της.

8.Οι ιππότες:" η τέχνη του πολέμου υπέστη σημαντικές αλλαγές από την εποχή του Καρλομάγνου.Το ιππικό είναι το όπλο που κρίνει τη μάχη και στόχος του ιππέα είναι να ρίξει από το άλογο τον αντίπαλο χρησιμοποιώντας το μακρύ κοντάρι του.Φοράει σιδηρόπλεκτο θώρακα,κωνική περικεφαλαία που του καλύπτει το πρόσωπο και κρατά ξύλινη ασπίδα με μεταλλικό οπλισμό στο κέντρο της.Αυτός ο νέος τύπος έφιππης μάχης απαιτεί όχι μόνο ακριβό εξοπλισμό αλλά και σκληρή εκπαίδευση από την παιδική ηλικία.Πράγματι,ο νέος που θα ακολουθήσει το επάγγελμα του πολεμιστή μαθαίνει ιππασία σε ηλικία επτά ετών.Όταν φτάνει στα 12 πηγαίνει να ζήσει στον πύργο του χωροδεσπότη του οποίου υποτελής είναι ο πατέρας του.Εκεί ασκείται με άλλα αγόρια τα οποία αργότερα θα γίνουν σύντροφοί του στη μάχη.Σύντομα θα γίνει σκουτάριος δηλαδή θα μπορεί να κρατά την ασπίδα του χωροδεσπότη του στο πεδίο της μάχης.Τέλος γύρω στα 18 στη διάρκεια μιας επίσημης τελετής που ονομάζεται χειροτονία δέχεται από τον ανάδοχό του,που είναι πάντα ένας ιππότης,ολόκληρο τον εξοπλισμό του.Μετά την παράδοση των όπλων ο ανάδοχός του τον χτυπά στον αυχένα με το χέρι του και στη συνέχεια ο νεαρός ιππότης θα κάνει μια επίδειξη των ικανοτήτων του διαπερνώντας με τη λόγχη του,ενόσω καλπάζει,ανδρείκελα εχθρών.Από τη στιγμή εκείνη είναι έτοιμος να αποκτήσει το δικό του φέουδο και να ζήσει ως χωροδεσπότης στον δικό του πύργο.....Ο ιππότης είναι ένας επαγγελματίας πολεμιστής τον οποίον συντηρούν οι χωρικοί του.Στις ειρηνικές περιόδους ο ιππότης περνά τη ζωή του με φαγοπότια και κονταροχτυπήματα και επιδίδεται στο κυνήγι και για ευχαρίστηση και από ανάγκη , διότι το κρέας των θηραμάτων αποτελεί βασικό είδος της διατροφής του.Στο κονταροχτύπημα κύριος στόχος είναι να ρίξει τον αντίπαλό από το άλογο και να τον συλλάβει για να ζητήσει λύτρα.Το κονταροχτύπημα όπως και το κυνήγι,ιδίως του αγριόχοιρου,εμπεριέχει πολλούς κινδύνους και η πιθανότητα να σκοτωθεί ο ιππότης είναι μεγάλη.....Η ζωή των ιπποτών περιέχει επίσης οικογενειακές συγκεντρώσεις με αφορμή γεγονότα όπως γάμοι και γεννήσεις απογόνων,ενώ διασκεδάζουν με αρκουδιάρηδες και γελωτοποιούς που έρχονται στον πύργο γι αυτόν τον λόγο. Οι ιππότες είναι γενναίοι,έντιμοι,αψηφούν το χρήμα και μένουν έως θανάτου πιστοί στον χωροδεσπότη τους.Τέλος το ήθος του ιππότη γίνεται πιο ευγενικό από τη σκέψη μιας αρχοντοπούλας που ονομάζεται δέσποινα των λογισμών του".Τα αποσπάσματα προέρχονται από το βιβλίο "Ιστορία της Ευρώπης" S.Berstein- P.Milza,Εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

9.Οι Σταυροφορίες
Η ιδέα των Σταυροφοριών γεννήθηκε από θρησκευτικούς και πολιτικούς παράγοντες.Στους θρησκευτικούς εντάσσεται η αναβίωση της παλιάς συνήθειας να επισκέπτονται οι χριστιανοί τους Αγίους Τόπους για ιερό προσκύνημα και στους πολιτικούς οι φήμες ότι γίνονταν βιαιοπραγίες εις βάρος των χριστιανών από τότε που τους Αγίους Τόπους κατέλαβαν οι Άραβες και οι Τούρκοι.Ωστόσο η ιστορική έρευνα δεν αποδεικνύει  κάτι τέτοιο.Το πιθανότερο είναι ότι οι πάπες ήθελαν να ενισχύσουν τη θέση τους έναντι των Γερμανών ηγεμόνων,οι οποίοι αμφισβητούσαν τα πρωτεία και την ηγεμονία της χριστιανοσύνης από την παπική εκκλησία.Από την άλλη ο βυζαντινός αυτοκράτορας ήθελε την υποστήριξη της Δύσης στον  αγώνα του εναντίον των Κομάνων και των Πατζινάκων,κάτι που η δυτική ιπποσύνη δεν του αρνήθηκε.

10.Τον Νοέμβριο του 1095 ο πάπας Ουρβανός ο Β΄κήρυξε την Πρώτη Σταυροφορία με ένα κάλεσμα των πιστών εναντίον των Αράβων.Στην αρχή πήραν μέρος αγρότες και φτωχοί που αφανίστηκαν από τους Τούρκους.Μετά συνέχισαν οι φεουδάρχες και κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ.Στη συνέχεια όμως οι μουσουλμάνοι σημείωσαν σημαντικές νίκες και αυτό προκάλεσε τη δεύτερη και την τρίτη Σταυροφορία,που όμως κατέληξαν σε ήττες για τους σταυροφόρους και σε απώλειες εδαφών για το Βυζάντιο. Για παράδειγμα ο βασιλιάς της Αγγλίας Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος κατέλαβε την Κύπρο και την πούλησε στους Γάλλους Λουζινιάν που την κράτησαν για 4 αιώνες.

11.Αν σχολιάσουμε τα αποτελέσματα των τριών πρώτων σταυροφοριών,θα καταλήξουμε στο ότι οι στόχοι τους δεν πραγματοποιήθηκαν,γιατί η κατάκτηση των Αγίων Τόπων δεν διήρκησε πολύ,το μίσος Χριστιανών και  Μουσουλμάνων αναζωπυρώθηκε,οι αντιπαλότητες των δυτικών ηγεμόνων οξύνθηκαν,καθώς επίσης και η εχθρότητα μεταξύ Ελλήνων και Λατίνων, με αποτέλεσμα η Τέταρτη Σταυροφορία να οδηγήσει στην άλωση της Κων/πολης.
Από οικονομική άποψη,τα υπερπόντια ταξίδια αποδείχθηκαν πολυδάπανα,οι ιππότες φτώχυναν και τα μοναστικά τάγματα της δυτικής εκκλησίας τράπηκαν σε λεηλασίες προκαλώντας απογοήτευση και οργή.Μόνο η παρουσία των ιταλικών ναυτικών πόλεων ενισχύθηκε στα λιμάνια της Ανατολής.

12.Η Τέταρτη Σταυροφορία

  • Στα τέλη του 12ου αιώνα η αυτοκρατορία βρισκόταν σε δεινή θέση λόγω οικονομικής και στρατιωτικής αδυναμίας. 
  • η Δ.Ευρώπη συγκέντρωσε ιππότες και πιστούς με προορισμό την Αίγυπτο και τη Συρία
  • η Βενετία παραχώρησε τα πλοία της-με αμοιβή πάντα-για να μεταφερθούν οι σταυροφόροι αλλά και για να τρέφονται για ένα χρόνο.
  • ο έκπτωτος αυτοκράτορας Ισαάκιος Άγγελος Β΄κάλεσε τους σταυροφόρους να τον αποκαταστήσουν στον θρόνο.
  • οι Λατίνοι αποκατέστησαν στον θρόνο τον Ισαάκιο στα μέσα  Ιουλίου του 1203 και όλοι πίστευαν ότι μετά θα έφευγαν για τους Αγίους Τόπους.
  • οι Λατίνοι παρέμειναν και επέβαλαν βαρύτατη φορολογία.
  • ο πραξικοπηματίας αυτοκράτορας Αλέξιος Ε΄Μούρτζουφλος τράπηκε σε φυγή αφήνοντας την Κων/πολη στο έλεος των σταυροφόρων.
  • ακολούθησαν λεηλασίες και σφαγές ενώ πολλά έργα τέχνης διοχετεύτηκαν στη Δύση και κόσμησαν τις δυτικές εκκλησίες και τους πύργους των ευγενών.
  • ξεκίνησε έτσι η περίοδος της Φραγκοκρατίας η οποία σε πολλά ελληνικά μέρη κράτησε μέχρι τον 17ο αιώνα.
  • στον ελλαδικό χώρο δημιουργήθηκαν λατινικά κρατίδια αλλά και ελληνικά.Πάντως μέχρι το 1432 οι περισσότερες λατινικές κτήσεις είχαν επανακτηθεί από τους Έλληνες.
Η Δ΄Σταυροφορία
Τον 12ο αιώνα το Βυζάντιο παραδομένο στην παρακμή και την αναρχία,έχει καταστεί στόχος κάθε είδους βλέψεων. Αυτή είναι η κατάσταση των υπολειμμάτων της αυτοκρατορίας της Ανατολής τη στιγμή που ο πάπας Ιννοκέντιος ο Γ΄ρίχνει την ιδέα μιας νέας σταυροφορίας που έχει κηρυχθεί από το 1198 και στην οποία προσχωρούν ο κόμης της Φλάνδρας  Βαλδουίνος και ο αδελφός του Ερρίκος,ο κόμης της Καμπανίας Τιμπώ ο Δ΄,καθώς και ένας Λομβαρδός χωροδεσπότης ,εξάδελφος του αυτοκράτορα Φιλίππου της Σουηβίας ,ο Βονιφάτιος ο Μομφερρατικός,στον οποίο ανατίθεται η διοίκηση της εκστρατείας.Συγκεντρωμένοι στη Βενετία για να επιβιβαστούν σε πλοία ,οι σταυροφόροι αποφασίζουν,προτού πάρουν τον δρόμο για την Κων/πολη,να επιτεθούν στην Αίγυπτο,κέντρο της μουσουλμανικής ισχύος.Καθώς όμως τους λείπουν τα οικονομικά μέσα και προκειμένου να πληρώσουν το ταξίδι με τα ενετικά πλοία ,οι σταυροφόροι αναγκάζονται να δεχθούν να καταλάβουν για λογαριασμό της Βενετίας,την πόλη Ζάρα,κτήση του βασιλιά της Ουγγαρίας στις δαλματικές ακτές.Είναι η πρώτη εκτροπή των σταυροφοριών προς όφελος μιας κοσμικής εξουσίας ,ενώ μέχρι τότε ιερές αρχές κατηύθυναν το χριστιανικό αυτό εγχείρημα.Το χειρότερο δεν έχει ακόμη γίνει.Στη Ζάρα φτάνει ο γιος του Ισαάκιου Β΄Αγγέλου,ο οποίος είχε ανατραπεί το 1195 από τον αδελφό του Αλέξιο Γ΄΄Αγγελο,και ζητεί από τους σταυροφόρους να κάνουν μια παράκαμψη προς την Κων/πολη για να αποκαταστήσουν τον πατέρα του στον θρόνο.Ο δόγης Δάνδολος συγκατατίθεται στο αίτημά του παρασύροντας στην περιπέτεια τους βαρώνους της Δύσης,οι οποίοι δελεάζονται από τα σημαντικά ποσά  που υπόσχεται ο νεαρός Αλέξιος Δ΄Άγγελος.Τον Ιούλιο του 1203 ο στρατός των σταυροφόρων αρχίζει την πολιορκία της πρωτεύουσας οι κάτοικοι της οποίας έχουν μόλις εκθρονίσει τον Αλέξιο Γ΄.Ανοίγουν τότε τις πύλες στον εξόριστο αυτοκράτορα και στον γιο του που ονομάζεται συναυτοκράτορας.
Πολύ σύντομα όμως ο πληθυσμός της Κων/πολης αντιτίθεται στους ηγεμόνες που επιβλήθηκαν από πολεμιστές τους οποίους θεωρεί Λατίνους μισθοφόρους.Ο Ισαάκιος Β΄και ο γιος του Αλέξιος Δ΄δολοφονούνται και οι σταυροφόροι διώχνονται από την πόλη.Αναγκάζονται λοιπόν να την πολιορκήσουν για δεύτερη φορά προτού την καταλάβουν με έφοδο στις 13 Απριλίου του 1204 και την παραδώσουν στη λεηλασία ,για να μοιραστούν κατόπιν τα υπολείμματα της αυτοκρατορίας.Διανομή ιδιαιτέρως ευνοϊκή για τους Ενετούς,στους οποίους περιέρχονται τα σημαντικότερα λιμάνια και τα περισσότερα νησιά πάνω στον δρόμο που συνδέει την Αδριατική με την Κων/πολη καθώς και τα 3/5 της πρωτεύουσας.Αποκτούν επίσης απόλυτη εμπορική ατέλεια σε ολόκληρη την αυτοκρατορία ,καθώς και το μονοπώλιο της εκλογής του πατριάρχη.Τα υπόλοιπα βυζαντινά εδάφη τίθενται υπό την κυριαρχία ενός εκλεγμένου Λατίνου αυτοκράτορα του Βαλδουίνου της Φλάνδρας,ο οποίος στέφεται στην Αγία Σοφία στις 16 Μαΐου 1204,ορίζει τη Θράκη και εδάφη της Μ.Ασίας αυτοκρατορικές γαίες και εγκαθιστά τους βαρώνους του σε πριγκιπάτα και φέουδα άνισης σημασίας:τον Βονιφάτιο τον Μομφερρατικό  στη Μακεδονία,τον Όθωνα Δελαρός στην Αθήνα και τη Θήβα,τον Βιλλεαρδουίνο στην Πελοπόννησο κ.ά.
Έτσι,το λαμπρό κράτος που κληροδότησαν ο Κωνσταντίνος ο Μέγας και οι μεγάλες δυναστείες των βασιλέων βρέθηκε υποβιβασμένο στην κατάσταση μιας αποικισμένης αυτοκρατορίας και ενός φεουδαρχικού βασιλείου.Όσο για το πνεύμα της σταυροφορίας ,βγήκε φυσικά πολύ αλλοιωμένο από τα γεγονότα του 1203-1204.(Ιστορία της Ευρώπης,S.Bernstein-P.Milza).
Ερώτηση
Σύμφωνα με το παράθεμα και τις ιστορικές σας γνώσεις να σχολιάσετε τις επιπτώσεις της 4ης Σταυροφορίας στη βυζαντινή αυτοκρατορία.