Πέμπτη, 24 Απριλίου 2014

Η ποίηση του νεώτερου ελληνισμού

Η ποίηση του Νεώτερου Ελληνισμού

Σύντομος χρονολογικός πίνακας για χρήση των μαθητών της Α΄Λυκείου

1.Η Βυζαντινή κληρονομιά 1000-1204
  • Ακριτικά τραγούδια:το γνωστότερο είναι το έπος του Διγενή Ακρίτα.Τα ακριτικά τραγούδια εξυμνούν τους άθλους των ακριτών,των στρατιωτών που φρουρούσαν τα σύνορα της βυζαντινής αυτοκρατορίας.Είναι δημοτικά τραγούδια,προφορικής προέλευσης και επαινούν το ιπποτικό και ηρωικό πνεύμα,τον σεβασμό στη γυναίκα,την οικογενειακή αγάπη και την ευσέβεια προς τον Θεό.Ο στίχος τους είναι ανομοιοκατάληκτος 15σύλλαβος και η γλώσσα είναι ανάμεικτη με λαϊκά και λόγια στοιχεία.
  • Προδρομικά ποιήματα:χιουμοριστικά και σατιρικά ποιήματα δημιουργημένα στην αυλή των Κομνηνών.Τα γνωστότερα είναι τα Πτωχοπροδρομικά που γράφτηκαν τον 12ο αιώνα από τον Θεόδωρο Πρόδρομο.Ο χαρακτήρας τους είναι ικετευτικός και χιουμοριστικός ταυτόχρονα.Το θέμα τους είναι η φτώχεια του μορφωμένου και λογίου [από εκεί και ο όρος πτωχοπροδρομισμός],η γκρίνια της στερημένης και απαιτητικής συνάμα γυναίκας και τα βάσανα που περνούν οι άνθρωποι των γραμμάτων.Ακόμα σάτιρα προς τους μοναχούς.Τα ποιήματα είναι γραμμένα σε γλώσσα λαϊκή και ο στίχος τους είναι 15σύλλαβος ανομοιοκατάληκτος.
  • Ο Σπανέας:παραινετικό ποίημα που περιέχει συμβουλές και νουθεσίες από κάποιον γεροντότερο αυλικό σε κάποιον νεώτερο πρίγκιπα.Γράφτηκε τον 12ο αιώνα σε γλώσσα λαϊκή.
2.Η περίοδος της Φραγκοκρατίας 1204-1453
  •  Χρονικόν του Μορέως:αναφέρεται στον τρόπο διακυβέρνησης της Πελοποννήσου μετά την κατάκτησή της από τους Φράγκους.Γράφτηκε τον 13ο αιώνα σε γλώσσα ανάμεικτη -ελληνική και φράγκικη-και σε άτεχνο στίχο.
  • Τα έμμετρα μυθιστορήματα:μακροσκελή ποιήματα με ερωτικό και αισθηματικό περιεχόμενο και με το στοιχείο της περιπέτειας ιδιαίτερα έντονο.Έχουν σωθεί πέντε ιπποτικά μυθιστορήματα γραμμένα σε ελληνική γλώσσα με λίγα φραγικά στοιχεία.Το περιεχόμενο όμως είναι δυτικόφερτο.Τα μυθιστορήματα αυτά είναι:Λίβιστρος και Ροδάμνη,Καλλίμαχος και Χρυσορρόη,Βέλθανδρος και Χρυσάντζα,Ιμπέριος και Μαργαρόνα,Φλόριος και Πλατζιαφλόρα.
  • Ο Φυσιολόγος:περιγράφει γνωρίσματα των φυτών και των πολύτιμων λίθων καθώς και των ζώων.
  • Ο Πουλολόγος:αναφέρεται στις ιδιότητες των πουλιών με τρόπο έμμετρο.
  • Διήγησις παιδιόφραστος των τετραπόδων ζώων:αναφέρεται στα ελαττώματα και τα προτερήμτα των ζώων με τρόπο αλληγορικό.
  • Το συναξάριον του τιμημένου γαδάρου:σάτιρα σε γλώσσα δημοτική.Αναφέρεται στο συμπαθές ονάριο αλλά είναι αλληγορική διήγηση για τους ανθρώπινους χαρακτήρες.
3.Η προεπαναστατική περίοδος 1453-1821
  • Κρητική Αναγέννηση και κρητικό θέατρο.Ερωτόκριτος,Η βοσκοπούλα,Η θυσία του Αβραάμ,η Ερωφίλη.Είναι μεγάλα αφηγηματικά ποιήματα , έμμετρα, με ερωτικό,ιπποτικό και θρησκευτικό περιεχόμενο.Στοιχεία από την ελληνική μυθολογία και από την ελληνική λαϊκή παράδοση καθώς και από τον κόσμο του παραμυθιού συναντώνται στα αξιόλογα αυτά έργα των οποίων η λογοτεχνική αξία είναι μεγάλη και η επίδρασή τους στη σύγχρονη λογοτεχνία μας επίσης μεγάλη.Η μεγαλύτερη επίδραση είναι εκείνη που άσκησε ο Ερωτόκριτος όπως διαβάζουμε στον Αδαμάντιο Κοραή αλλά και στον Γιώργο Σεφέρη.Είναι γραμμένα σε στίχο 15σύλλαβο.
  • Τα Άνθη ευλαβείας:πρόκειται για αρχαιόγλωσσα επιγράμματα και μικρά σονέτα γραμμένα στη δημοτική.Η αξία τους είναι αρκετά μεγάλη και ανάμεσά τους βρίσκει κανείς  όμορφα ποιήματα κυρίως θρησκευτικού περιεχομένου.
  • Ο Κρητικός Πόλεμος:έμμετρο χρονικό για την πτώση της Κρήτης στους Τούρκους το 1669.Γράφτηκε από τον Μαρίνο Τζάνε Μπουνιαλή στα 1681.
  • Προσολωμικοί ποιητές:Ιωάνης Βηλαράς και Αθανάσιος Χριστόπουλος.Ανήκουν στο ρεύμα του Αρκαδισμού δηλαδή έμπνευση από τη βουκολική και ποιμενική ζωή,τον αγνό έρωτα και τη λατρεία της φύσης.Επίσης σατιρικά και ανακρεόντεια στοιχεία δεν λείπουν από τους δύο ποιητές.Η γλώσσα των ποιημάτων είναι δημοτική.
4.Το Δημοτικό Τραγούδι.Περίοδος Τουρκοκρατίας.
  • Προφορική ποίηση,έμμετρη σε στίχο 15σύλλαβο,θέματα παρμένα από τη ζωή των κλεφτών αλλά και από τον καθημερινό βίο,π.χ.μοιρολόγια,τραγούδια της αγάπης,νυφιάτικα,της δουλειάς.Τραγούδια επίσης με ιστορικό περιεχόμενο,με λυρικό περιεχόμενο αλλά και οι περίφημες Παραλογές,τα μεγάλα αφηγηματικά ποιήματα με τα πολλά εξωλογικά στοιχεία.Να θυμηθούμε ότι στο δημοτικό τραγούδι δεν υπάρχει ομοιοκαταληξία,ότι το νόημα του στίχου ολοκληρώνεται με την ολοκλήρωση του στίχου [αρχή της ισομετρίας].Στη γλώσσα η πληθωρική χρήση του ρήματος και του ουσιαστικού αποτελεί επίσης χαρακτηριστικό καθώς και οι αντιθέσεις,τα άστοχα ερωτήματα και οι παρομοιώσεις.
5.Η Νεοελληνική Λογοτεχνία από το 1821 μέχρι τη Γενιά του 1880
  • Επτανησιακή σχολή/Ρομαντισμός:αγαπημένα θέματα η πατρίδα,η θρησκεία , η εξιδανίκευση της γυναίκας και η αγάπη για τη φύση.Η μορφή των ποιημάτων είναι άψογη και η γλώσσα της Επτανησιακής Σχολής είναι η δημοτική.
  • Ο Ρομαντισμός:αντιδρά στον ορθολογισμό του Διαφωτισμού και αναζητεί πηγή έμπνευσης στον Μεσαίωνα και στις λαϊκές παραδόσεις των εθνών.Ξεκίνησε από τη Γερμανία με κύριους εκπροσώπους τους Σίλλερ και Γκαίτε και στην Ελλάδα εμφανίζεται στα τέλη του 18ου αιώνα επικράτησε δε για 50 περίπου χρόνια.
  • Στην Επτανησιακή σχολή ανήκουν:Αντώνιος Μαρτελάος,Νικόλαος Κουτούζης,Διονύσιος Σολωμός,Αντώνιος Μάτεσις,Γεώργιος Τερτσέτης,Ιούλιος Τυπάλδος,Γεράσιμος Μαρκοράς,Ιάκωβος Πολυλάς,Λορέντζος Μαβίλης,Γεώργιος Καλοσγούρος.Επίσης δύο ποιητές ανήκουν στην ίδια χρονική περίοδο αλλά βρίσκονται έξω από την επίδραση του Σολωμού.Ο Ανδρέας Κάλβος και ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης.Να αναφέρουμε εδώ ενδεικτικά ότι τα ποιήματα του Κάλβου,επίδραση από τον Ρομαντισμό αλλά και από τον Κλασικισμό, έχουν ιδιαίτερη μετρική και γράφονται σε αρχαΐζουσα γλώσσα,τα ποιήματα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη έχουν πατριωτικό και εθνικό περιεχόμενο,επηρεασμένα από τους αγώνες των κλεφτών,των αρματολών και των Σουλιωτών.Το σημαντικότερο έργο του είναι ο Φωτεινός .Η ποίηση του Ανδρέα Λασκαράτου είναι σατιρική και σκωπτική και θίγει τα κακώς κείμενα της κεφαλλονίτικης κοινωνίας στην οποία ζούσε.Αυτή του η στάση είχε ως αποτέλεσμα να υποστεί διώξεις και να αφοριστεί από την εκκλησία.Τέλος ο Λορέντζος Μαβίλης έμεινε γνωστός για τα περίφημα σονέτα του τα οποία τον καθιέρωσαν ως τον σπουδαιότερο εκπρόσωπο του είδους αυτού στην ποίησή μας.
6.Η Ρομαντική σχολή των Αθηνών.Η Παλαιά Αθηναϊκή Σχολή
Υπενθυμίζω εδώ τα στοιχεία της Ρομαντικής Σχολής:επιστροφή στο παρελθόν,απαισιόδοξη διάθεση,μελαγχολία αλλά και εθνικό φρόνημα.Συχνά μοτίβα είναι οι αυτοκτονίες,οι άρρωστες και νεκρές αγαπημένες,η νύχτα και τα νεκροταφεία.Η γλώσσα είναι αρχαΐζουσα και καθαρεύουσα αλλά υπάρχουν και λίγα στοιχεία δημοτικής.Εκτός από τα ρομαντικά στοιχεία, στη Σχολή αυτή υπάρχουν ακόμη και στοιχεία του Κλασικισμού.Κυριώτεροι εκπρόσωποι είναι:
  • Ιακωβάκης Ρίζος Νερουλός
  • Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής
  • Αδελθοί Σούτσοι (Αλέξανδρος και Παναγιώτης)
  • Γεώργιος Ζαλοκώστας
  • Θεόδωρος Ορφανίδης
  • Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος
  • Σπυρίδων Βασιλειάδης
  • Αχιλλεύς Παράσχος
7.Η Νέα Αθηναϊκή Σχολή 1880-1922
Υπενθυμίζω ότι στη Σχολή αυτή συνυπάρχουν τα στοιχεία του Παρνασσισμού και του Συμβολισμού και εξέχουσα μορφή είναι ο Κωστής Παλαμάς.
Παρνασσισμός:αναζητεί την έμπνευσή του στην αρχαιότητα και στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.Στην Ελλάδα παρνασσικά ποιήματα έγραψαν οι:Παλαμάς,Δροσίνης,Βιζυηνός,Μαβίλης,Σικελιανός,Βάρναλης και κυρίως ο Γρυπάρης,που εξέφραζαν το πατριωτικό αίσθημα και τη λατρεία του κλασικού.Ιδιαίτερα φροντισμένη μορφή των ποιημάτων,ομοιοκαταληξία,σεβασμός στους μετρικούς και στιχουργικούς κανόνες,μεγάλο ενδιαφέρον για τη μορφή του ποιήματος.
Συμβολισμός:λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό ρεύμα που γεννήθηκε στη Γαλλία με χαρακτηριστικά τη μουσικότητα και την υποβλητικότητα του στίχου.Τα πράγματα γίνονται σύμβολα της ψυχικής διάθεσης του ποιητή,όπως βροχή,μούχρωμα στον ουρανό,φουρτουνιασμένη θάλασσα,κεριά,φεγγάρι,πεσμένα φύλλα φθινοπώρου.Από τον Συμβολισμό επηρεάστηκαν οι:Κωνσταντίνος Χατζόπουλος,Απόστολος Μελαχροινός,Λάμπρος Πορφύρας,Ζαχαρίας Παπαντωνίου,Κώστας Καρυωτάκης.Κυριώτεροι εκπρόσωποι της Σχολής αυτής είναι:
  • Κωστής Παλαμάς
  • Γεώργιος Δροσίνης
  • Νίκος Καμπάς
  • Ιωάννης Γρυπάρης
  • Κων/νος Χατζόπουλος
  • Λάμπρος Πορφύρας
  • Κώστας Κρυστάλλης
  • Σπήλιος Πασαγιάννης
  • Μιλτιάδης Μαλακάσης
8.Ανένταχτοι ποιητές.Πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα.
Στις δεκαετίες αυτές ανήκουν ποιητές οι οποίοι  επηρεάζονται από το κλίμα του Συμβολισμού αλλά δεν μπορούν να ενταχθούν σε μια συγκεκριμένη σχολή ή ένα συγκεκριμένο λογοτεχνικό ρεύμα.Τους ονομάζουμε συμβατικά ανένταχτους ή μεταβατικούς με όρια μετάβασης τον Συμβολισμό και τη Γενιά του '30 που ακολουθεί.Στην κατηγορία αυτή ανήκουν οι παρακάτω ποιητές με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ο καθένας από αυτούς.
  • Κων/νος Καβάφης
  • Άγγελος Σικελιανός
  • Κώστας Βάρναλης
  • Κώστας Καρυωτάκης
  • Ρώμος Φιλύρας
  • Κώστας Ουράνης
  • Τάκης Παπατσώνης
  • Δημοσθένης Βουτυράς
Οι ποιητές της ομάδας του Καρυωτακισμού
  • Μαρία Πολυδούρη
  • Ναπολέων Λαπαθιώτης
  • Μήτσος Παπανικολάου
  • Τέλλος Άγρας
 9.Η Γενιά του Τριάντα
Τα ρεύματα που υιοθετεί η Γενιά του 1930 είναι ο Μοντερνισμός και ο Υπερρεαλισμός.Υπενθυμίζω ότι ο Μοντερνισμός χαρακτηρίζεται από την ελευθερία του στίχου,την κατάργηση της παραδοσιακής μορφής στην ποίηση,την έλλειψη ομοιοκαταληξίας και μέτρου,τους πρωτότυπους συνδυασμούς των λέξεων και την υπαινικτική χρήση της γλώσσας.
Ο Υπερρεαλισμός χαρακτηρίζεται από:στοιχεία του Συμβολισμού και διδάγματα της ψυχανάλυσης.χρησιμοποιεί εικόνες του κόσμου του υποσυνειδήτου,τη φαντασία,την τύχη και το όνειρο.Απόλυτη ελευθερία στη χρήση του λεξιλογίου,των εικόνων και της γλώσσας γενικά.Έλλειψη στιχουργικών κανόνων και μετρικής,απουσία ομοιοκαταληξίας.
Κυριώτεροι εκπρόσωποι της Γενιάς αυτής είναι:
  • Γιώργος Σεφέρης
  • Ανδρέας Εμπειρίκος ( καθαρός υπερρεαλιστής)
  • Νίκος Εγγονόπουλος ( καθαρός υπερρεαλιστής)
  • Οδυσσέας Ελύτης
  • Γιάννης Ρίτσος
  • Νικηφόρος Βρεττάκος
  • Γιώργος Σαραντάρης
  • Νίκος Γκάτσος
10.Η Πρώτη Μεταπολεμική γενιά
Υπενθυμίζω ότι χωρίζεται στους κοινωνικούς ποιητές και στους υπαρξιακούς ή πνευματικούς.Σημαδεύεται ως ποιητική Γενιά από την Κατοχή και τον Εμφύλιο,τα ερείπια , τη φτώχεια,τη μετανάστευση,την αστυφιλία και τις κοινωνικές αναστατώσεις.Η ποίηση της Γενιάς αυτής είναι νεοτερική,δηλαδή πεζολογικό ύφος και τόνος,απουσία μέτρου και ομοιοκαταληξίας,γλώσσα που θυμίζει καθημερινή ομιλία,τολμηρή έκφραση,υπαινικτικότητα νοημάτων,ποίηση κλειστή, δυσνόητη και ερμητική.Κυριώτεροι εκπρόσωποι είναι:
  • Τάσος Λειβαδίτης ( κοινωνική ποίηση)
  • Τίτος Πατρίκιος ( κοινωνική ποίηση)
  • Μανόλης Αναγνωστάκης ( κοινωνική ποίηση)
  • Άρης Αλεξάνδρου ( κοινωνική ποίηση)
  • Μιχάλης Κατσαρός ( κοινωνική ποίηση)
  • Νίκος Καββαδίας ( ιδιάιτερη ποιητική περίπτωση)
  • Γιώργος Θέμελης ( υπαρξιακή ποίηση)
  • Ζωή Καρέλλη (θρησκευτική και υπαρξιακή ποίηση)
  • Μελισσάνθη ( θρησκευτική ποίηση)
  • Όλγα Βότση (θρησκευτική και υπαρξιακή ποίηση)
  • Νίκος Καρούζος ( θρησκευτική και υπαρξιακή ποίηση)
  • Μίλτος Σαχτούρης(υπαρξιακή ποίηση με κοινωνιστικά στοιχεία)
  • Δημήτρης Παπαδίτσας ( υπαρξιακή ποίηση με κοινωνιστικά στοιχεία)
  • Επαμεινώνδας Γονατάς (υπαρξιακή ποίηση με έντονη την παρουσία του ονειρικού στοιχείου)
  • Ελένη Βακαλό ( υπαρξιακή ποίηση με παραμυθητικό και μυστικιστικό στοιχείο)
  • Τάκης Σινόπουλος ( υπαρξιακά θέματα αλλά και κοινωνιστικά)
  • Τάκης Βαρβιτσιώτης (ονειρικό κλίμα,στοιχεία συμβολισμού και υπερρεαλισμού)
  • Γιώργος Βαφόπουλος ( ποίηση του εσωτερικού χώρου)
  • Γιάννης Δάλλας (στοιχεία του παρελθόντος και της μνήμης,υπαρξαικό περιεχόμενο κυρίως)
  • Νίκος Παππάς ( υπαρξιακή ποίηση)
  • Ρίτα Μπούμη Παππά ( υπαρξιακή ποίηση)
  • Γιώργης Παυλόπουλος (υπαρξιακή ποίηση)
  • Νίκος Γκάτσος( υπαρξιακή ποίηση με έντονο το στοιχείο της ελληνικότητας)
  • Νάνος Βαλαωρίτης (εκπρόσωπος του νεοϋπερρεαλισμού)
  • Έκτωρ Κακναβάτος(νεοϋπερρεαλιστής και ο κυριώτερος εκπρόσωπος του υπερρεαλισμού μαζί με τους Ανδρέα Εμπειρίκο και Νίκο Εγγονόπουλο)
11.Η Δεύτερη Μεταπολεμική Γενιά.Δεκαετία του 1960
Χαρακτηρίζεται από τα στοιχεία της αμφισβήτησης και της διαμαρτυρίας.Κινείται στο πνεύμα της νεοτερικής ποίησης και στο κλίμα της αποτυχίας,της διάψευσης των ελπίδων,του φόβου,του άγχους και της ανασφάλειας.Παραμένουν ωστόσο τα αιώνια ποιητικά μοτίβα του έρωτα,του θανάτου και της ανθρώπινης επικοινωνίας ή κοινωνίας.Κυριώτεροι εκπρόσωποι είναι:
  • Ντίνος Χριστιανόπουλος 
  • Βύρων Λεοντάρης
  • Ζέφη Δαράκη
  • Μάρκος Μέσκος
  • Πρόδρομος Μάρκογλου
  • Ανέστης Ευαγγέλου
  • Τάσος Κόρφης
  • Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου
  • Μάνος Ελευθερίου
  • Κική Δημουλά
  • Νανά Ησαΐα
  • Κώστας Στεργιόπουλος
  • Γιάννης Νεγρεπόντης
  • Λουκάς Κούσουλας
  • Μάριος Μαρκίδης
  • Γιώργης Μανουσάκης
  • Κυριάκος Χαραλαμπίδης
12.Η Γενιά του '70 ή Γενιά της αμφισβήτησης
Χαρακτηριστικό της Γενιάς αυτής είναι η αμφισβήτηση,η ειρωνεία,η διαμαρτυρία απέναντι στις κοινωνικές συμβάσεις.Κυριώτεροι εκπρόσωποι είναι:
  • Κατερίνα Αγγελάκη Ρουκ
  • Μιχάλης Γκανάς
  • Τζένη Μαστοράκη
  • Νάσος Βαγενάς
  • Δήμητρα Χριστοδούλου