Κυριακή, 2 Μαρτίου 2014

Γραμματικές επισημάνσεις για...σχολαστικούς!

Γραμματικές επισημάνσεις για ...σχολαστικούς!!
Οι 40 παρατηρήσεις του αρχαίου ρήματος
1.Οι προθέσεις περί και πρό δεν εκθλίβονται,π.χ.περιέφερε,προεῖπε.Η πρό+αύξηση γίνεται προὔ-,π.χ. προέλεγον-προὔλεγον,προύλεγον.
Επίσης δεν εκθλίβεται η πρόθεση ἐπί στο ρήμα ἐπιορκῶ,διότι το ρήμα προέρχεται από το επίθετο ἐπίορκος.
2.Τα ψιλά σύμφωνα κ,π,τ τρέπονται στα αντίστοιχα δασέα όταν συναντούν δασεία,δηλαδή σε χ,φ,θ αντίστοιχα,π.χ.μετέχω αλλά μεθέξω στον μέλλοντα,καθίσταμαι αλλά κατέστην στον αόριστο β΄
3.Οι προθέσεις ἐν και σύν:
  • ἐν+ρ,σ,ζ=αμετάβλητη,π.χ.ἐνράπτω,ἔνζυμον
  • σύν+ρ,σ+φωνήεν=αφομοιώνεται,π.χ.σύσσωμος,συρρέω.
  • σύν+ζ,σ+σύμφωνο=αποβάλλεται,π.χ.συζῶ,σύσχες.
4.Το ρ στην αρχή λέξης διπλασιάζεται αν προηγείται βραχύ φωνήεν,από πρόθεση,αύξηση ή αναδιπλασιασμό,ε ή στερητικό α,π.χ.ρέω-ἔρρεον,ρωστός-ἄρρωστος,ρυθμός-ἄρρυθμος.
5.Στον παρακείμενο και στον υπερσυντέλικο παίρνουν απλή  συλλαβική αύξηση ε τα ρήματα που αρχίζουν από:
  • ρ,π.χ.ρίπτω-ἔρριφα-ἐρρίφειν
  • 2 σύμφωνα,όχι όμως άφωνο+υγρό ή ένρινο,π.χ.φθείρω-ἔφθαρκα-ἐφθάρκειν/σκοπῶ-ἔσκεμμαι-ἐσκέμμην
  • διπλό σύμφωνο(ζ,ξ,ψ),π.χ. ψεύδομαι- ἔψευσμαι
  • 3 σύμφωνα,π.χ.στρατεύω-ἐστράτευκα.
6.Τα ρήματα εἶμι=έρχομαι,εἰμί και ἵημι έχουν μερικούς κοινούς τύπους,π.χ. ἱέναι(ἵημι)-ἰέναι(εἶμι),εἶναι(εἰμί)-εἷναι(ἵημι).Θα προσέχουμε τα εξής:
  • όταν τα ρήματα είναι απλά προσέχουμε μόνο το πνεύμα.Όλοι οι τύποι του ἵημι παίρνουν δασεία , ενώ των άλλων δύο ρημάτων παίρνουν ψιλή.
  • όταν τα ρήματα είναι σύνθετα με προθέσεις που λήγουν σε κ,π,τ,(μετά από την έκθλιψη) και πάλι είναι εύκολο γιατί οι τύποι του ἵημι μετατρέπουν το ψιλό σύμφωνο σε δασύ,π.χ.ἀπιέναι(ἄπειμι),ἀφιέναι(ἀφίημι).
  • όταν όμως τα παραπάνω ρήματα είναι σύνθετα με προθέσεις που δεν αλλοιώνουν το τελικό τους σύμφωνο,δημιουργείται πρόβλημα στην αναγνώριση του τύπου,π.χ.παριέναι και παριέναι:είναι το πάρειμι ή το παρίημι;Εδώ μόνο η ερμηνεία των ρημάτων μάς δίνει τη λύση:όλα τα σύνθετα του εἶμι(έρχομαι) παίρνουν το νόημα της πρόθεσής τους ,π.χ.πάρειμι=περνώ και φεύγω( παρελθόν) ή ( για ρήτορες) ανεβαίνω στο βήμα. Σχετικά με αυτόν τον κανόνα θα ξέρουμε ότι όλα τα σύνθετα του εἰμί έχουν τη σημασία της πρόθεσής τους ή τη σημασία των ουσιαστικών που λήγουν σε -ουσία,π.χ.περίειμι-περιουσία=έχω σε αφθονία,υπερτερώ/σύνειμι-συνουσία=συνευρίσκομαι,ερωτοτροπώ/πάρειμι-παρουσία=παρευρίσκομαι,κλπ.Τέλος τα σύνθετα του ἵημι έχουν γενικά τη σημασία του αφήνω,παραμελώ,εκτός από το ἐφίεμαι=επιθυμώ,κάνω έφεση/το συνίημι=καταλαβαίνω.Επίσης όλα τα σύνθετα του ἵημι λήγουν σε -εσις,π.χ. ὕφεσις,ἄφεσις,ἔνεσις κλπ.
7.Η προστακτική στο β΄ενικό του εἰμί και του οἶδα είναι ίδια=ἴσθι.Άρα σε ένα κείμενο θα πρέπει να προσέχουμε αν λέει "να ξέρεις" ή "να είσαι".Το ίδιο και στα σύνθετα:σύνισθι=να έχεις επίγνωση ή να βρίσκεσαι μαζί με άλλους;
8.Τα δίχρονα στις καταλήξεις των ρημάτων είναι βραχέα.Μόνο η αρσενική μετοχή σε -ας του ενεργητικού αορίστου έχει το α μακρό αλλά μόνο στην ονομαστική του ενικού,π.χ.ὁ κελεύσας( α μακρό) αλλά τούς κελεύσαντας( α βραχύ).Τα βαρύτονα φωνηεντόληκτα ρήματα δεν σχηματίζουν β΄χρόνους.Το δίχρονο της παραλήγουσάς τους είναι μακρό εκτός των απαρεμφάτων λελύσθαι,δεδύσθαι(δύω) και τεθύσθαι(θύω) που έχουν το δίχρονο βραχύ.
9.Το β΄ενικό της προστακτικής του μέσου αορίστου τονίζεται στην παραλήγουσα όταν ο τύπος είναι τρισύλλαβος και παραπάνω,π.χ.κέλευσαι,κώλυσαι.
10.Ο τύπος διῴκουν,διῴκησα με υπογεγραμμένη είναι του διοικῶ και όχι του διώκω...!
11.Το β΄πληθυντικό του αορίστου β΄εἶπον είναι εἴπατε και όχι εἴπετε στην οριστική και συχνά στην προστακτική.
12.Ο αόριστος β΄ἑσπόμην του ἕπομαι είναι σύνθετος από την υποτακτική και μετά με την πρόθεση ἐπί,είτε είναι απλό το ρήμα είτε σύνθετο,π.χ.ἑσπόμην-ἐπίσπωμαι/συνεσπόμην-συνεπίσπωμαι.
13.Όταν συναντάμε τους τύπους πρόσσχω,πρόσσχοιμι,πρόσσχες να ξέρουμε ότι έχουμε το ρήμα προσέχω.Αντίθετα οι τύποι πρόσχω,πρόσχοιμι,πρόσχες με ένα σ ανήκουν στο ρήμα προέχω.Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε τον αόριστο β΄του ρήματος.
14.Τα ενρινόληκτα και υγρόληκτα ρήματα έχουν συνηρημένο μέλλοντα σύμφωνα με το  ποιῶ,π.χ. νομιῶ,ἀγγελῶ,κλπ.Μέλλοντα κατά το τιμῶ έχουν τα παρακάτω ρήματα:ἐλαύνω( ἐλῶ-ᾷς-ᾷ...) ἐξετάζω(ἐξετῶ),βιβάζω( βιβῶ),δικάζω(δικῶ),κεράννυμι(κερῶ),κρεμμάνυμι(κρεμῶ),σκεδάννυμι (σκεδῶ).
15.Ο παρακείμενος πέπεμμαι (του πέμπομαι) κλίνεται ως εξής:πέπεμμαι,πέπεμψαι,πέπεμπται,πεπέμμεθα,πέπεμφθε,πεπεμμένοι εἰσί.Στην προστακτική πέπεμψο,πεπέμφθω,πέπεμφθε,πεπέμφθων.Απαρέμφατο:πεπέμφθαι.Κλίνεται όπως το γέγραμμαι αλλά αναπτύσει ένα μ(που ανήκει στο θέμα του) στα πρόσωπα που το γέγραμμαι δεν έχει καθόλου μ.
16.Ο παρακείμενος ἐλήλεγμαι( του ἐλέγχομαι) κλίνεται ως εξής:ἐλήλεγμαι,ἐλήλεγξαι,ἐλήλεγκται,ἐληλέγμεθα,ἐλήλεγχθε,ἐλήλεγμένοι εἰσί.Στην προστακτική:ἐλήλεγξο,ἐληλέγχθω,ἐλήλεγχθε,ἐληλέγχθων.Απαρέμφατο:ἐληλέγχθαι.Κλίνεται όπως το πέπραγμαι αλλά αναπτύσσει ένα γ εκεί που το πέπραγμαι δεν έχει γ.
17.Τα αφωνόληκτα ρήματα (ουρανικο-χειλικο-οδοντικόληκτα) έχουν το δίχρονο της παραλήγουσας βραχύ εκτός των ρημάτων:
  • σε -ζω που φανερώνουν ήχο,π.χ.κράζω
  • τα πράττω,κηρύττω,φρίττω
  • ρίπτω,τρίβω,πίπτω,θλίβω που έχουν το δίχρονο μακρό.
18.Για να μην μπερδεύουμε τους παρακειμένους σε -μμαι των χειλικολήκτων ( γράφομαι) και των ενρινολήκτων( ὀξύνομαι) θα ξέρουμε ότι στα ενρινόληκτα ανήκουν οι παρακάτω τύποι:ᾔσχυμμαι(αἰσχύνομαι),ὤξυμμαι(ὀξύνομαι),ἤμβλυμμαι( ἀμβλύνομαι).Όλα τα άλλα σε -μμαι ανήκουν στα χειλικόληκτα.
19.Οι παρακείμενοι σε -σμαι ανήκουν στα οδοντικόληκτα,π.χ. πέπεισμαι του πείθομαι.Οι παρακάτω παρακείμενοι ανήκουν στα ενρινόληκτα:πέφασμαι(φαίνομαι),σεσήμασμαι(σημαίνομαι),ὕφασμαι(ὑφαίνομαι),πεπέρασμαι(περαίνομαι) λελύμασμαι(λυμαίνομαι),μεμίασμαι(μιαίνομαι),ἥδυσμαι( ἡδύνομαι) τετράχυσμαι( τραχύνομαι).
20.Τα ενρινόληκτα και υγρόληκτα ρήματα έχουν το δίχρονο της παραλήγουσας μακρό στον ενεστώτα και στον αόριστο και βραχύ στον παρακείμενο.Τα ρήματα βάλλω,σφάλλω,κάμνω έχουν το δίχρονο α βραχύ.
21.Στα συνηρημένα ρήματα ισχύουν οι εξής κανόνες τονισμού:
  • αν πριν από τη συναίρεση τονιζόταν η πρώτη από τις ασυναίρετες συλλαβές,τότε η συνηρημένη παίρνει περισπωμένη,π.χ. τιμάω-ῶ.
  • αν τονιζόταν η δεύτερη από τις ασυναίρετες,τότε παίρνει οξεία η συνηρημένη,π.χ.τιμαόμεθα-ώμεθα
  • αν δεν τονιζόταν καμιά , δεν τονίζεται ούτε η συνηρημένη,π.χ. τίμαε-τίμα.
22.Το β΄ενικό του δέομαι είναι δέει ασυναίρετο!
23.Το β΄ενικό της προστακτικής των ημισυνηρημένων(πλέω,πνέω,κλπ) κάνει ἔκπλει,ἔκπνει,κλπ.όταν είναι σύνθετο.
24.Ορισμένα ρήματα σε -έω της αρχαίας έχουν μετατραπεί σε -άω στη ΝΕ:
  • βοηθέω-βοηθάω
  • ζητέω-ζητάω
  • κρατέω-κρατάω
  • μαρτυρέω-μαρτυράω
  • μετρέω-μετράω
  • ὁμιλέω-μιλάω
  • πατέω-πατάω
  • πολεμέω-πολεμάω
  • πονέω-πονάω
  • πωλέω-πουλάω
  • φιλέω-φιλάω
  • χωρέω-χωράω
25.Τα συνηρημένα ρήματα σε -άω έχουν το α της παραλήγουσας μακρό μετά τη συναίρεση στον ενεστώτα και τον παρατατικό και στους υπόλοιπους χρόνους επίσης μακρό:τιμᾶτε,δρᾶσαι,ἐᾶσαι.Εξαιρούνται τα γελάω,σπάω,χαλάω,όπου το α της παραλήγουσας είναι βραχύ στους άλλους χρόνους,π.χ. γελάσαι,σπάσαι,χαλάσαι.
26.Το ἵστημι-ἵσταμαι παίρνει παντού δασεία εκτός από τους αορίστους του,ἔστην,ἐστησάμην,ἐστάθην.
27.Το ὁρῶ παίρνει δασεία στους χρόνους που έχουν ρ,ὁρῶ,ἑώρακα.
28.Οι αόριστοι του ἵστημι-ἵσταμαι ανεβάζουν τον τόνο τους στο β΄ενικό προστακτικής:σύστησον,σύστησαι,σύστηθι.
29.Η προστακτική ἕς του ἵημι,θές του τίθημι και δός του δίδωμι  ανεβάζουν τον τόνο τους με οποιαδήποτε πρόθεση:ἄνες,ἄφες,πάρες,ἔκθες,παράδος.
30.Η προστακτική του ἵεμαι οὗ δεν ανεβάζει ποτέ τον τόνο της σύνθετη:ἀφοῦ,καθοῦ,συνοῦ.
31.Η προστακτικές θοῦ και δοῦ ακολουθούν τον κανόνα της προστακτικής σχοῦ.Με δισύλλαβη πρόθεση ανεβάζουν τον τόνο τους , με μονοσύλλαβη όχι:παράδου,ἀπόσχου,ἐπίθου,κατάθου,αλλά προθοῦ,ἐκδοῦ,συσχοῦ.
32.Ο μέλλοντας ἐπιστήσομαι μπορεί να είναι:του ἐπίσταμαι=γνωρίζω καλά/του ἐφίσταμαι=επιστατώ.Γενικά να θυμόμαστε ότι το ἐπίσταμαι δεν είναι σύνθετο του ἵσταμαι γιατί το σύνθετο είναι ἐφίσταμαι=επιστατώ.
33.Οι αόριστοι:ἔφθην( φθάνω),ἐρρύην(ρέω),ἐχάρην(χαίρω),ἑάλων(ἁλίσκομαι),ἐβίων(βιῶ,ζῶ) και ἔφυν(φύομαι) δεν έχουν προστακτική.
34.Ο αόριστος ἔδυν δεν έχει ευκτική ενώ η υποτακτική του είναι κατά την α΄συζυγία δύω-ῃς-ῃ κλπ.
35.Ο αόριστος  ἐβίων έχει ευκτική σε -ῴην και όχι σε -οίην όπως το ἔγνων.
36.Ο αόριστος ἔφυν έχει υποτακτική φύω όπως το δύω και ευκτική φύοιμι όπως το λύοιμι.
37.Οι υποτακτικές ἐπέμβω και παρέμβω ανεβάζουν τον τόνο τους.
38.Ο παρατατικός του εἰμί δεν έχει υπογεγραμμένες ενώ του εἶμι και του οἶδα έχουν,π.χ.ἦσαν(εἰμί),ᾖσαν(εἶμι),ᾖσαν(οἶδα).
39.Τα ρήματα εἰμί,εἶμι,κεῖμαι,οἶδα και φημί ανεβάζουν τον τόνο τους στον ενεστώτα της οριστικής και της προστακτικής:κάτοιδα,πρόειμι,σύνισθι,διάκεισο,ἐπίκειμαι,ἀπόφημι,κατάφαθι,κλπ.
40.Ο παρακείμενος του ρήματος βαίνω σχηματίζει γ΄πληθυντικό υποτακτικής βεβῶσι και μετοχή βεβώς-ῶσα-ώς,όπως το ἵσταμαι και το ἀποθνῄσκω στον παρακείμενό τους.