Δευτέρα, 3 Φεβρουαρίου 2014

Ηθικά Νικομάχεια,Ενότητα 8

Ηθικά Νικομάχεια,Ενότητα 8
Όπως η τέχνη,έτσι και η ηθική αρετή στοχεύει στο μέσον
Μετάφραση
Εάν λοιπόν κάθε επιστήμη εκπληρώνει σωστά το έργο της με τέτοιο τρόπο,αποβλέποντας στη μεσότητα και οδηγώντας εκεί τα έργα των ανθρώπων(λόγω αυτού συνηθίζουν να προσθέτουν στο τέλος για τα έργα που φτιάχνονται με καλό τρόπο ότι δεν είναι δυνατόν ούτε να αφαιρέσεις κάτι ούτε να προσθέσεις,επειδή και η υπερβολή και η έλλειψη φθείρει το καλό,ενώ η μεσότητα το σώζει·οι άξιοι τεχνίτες,όπως λέμε,εργάζονται στρέφοντας την προσοχή τους σ'αυτό),και εάν η αρετή είναι ακριβέστερη και ανώτερη από κάθε τέχνη,όπως και η φύση,μπορεί να έχει για στόχο της τη μεσότητα.Αναφέρομαι βέβαια στην ηθική αρετή.Αυτή είναι που σχετίζεται με τα συναισθήματα και με τις πράξεις και σε αυτές τις καταστάσεις υπάρχει η υπερβολή και η έλλειψη και η μεσότητα.
Σχολιασμός
1.Η δομή της ενότητας

  • πληρέστερη αναφορά στην έννοια της μεσότητας με πρώτη προκείμενη ότι η τέχνη μπορεί να στοχεύει στο μέσον ,το οποίο διαφυλάσσει την τελειότητα των έργων(υποθετικός συλλογισμός)
  • η αρετή ενδέχεται να υπερέχει από κάθε τέχνη(υποθετικός συλλογισμός)
  • η αρετή ενδέχεται να στοχεύει στο μέσον(υποθετικό συμπέρασμα)
  • η μεσότητα αφορά την ηθική αρετή και όχι τη διανοητική,συνεπώς η σχέση της ηθικής αρετής και της μεσότητας είναι στενή.
2.Εἰ δή πᾶσα ἐπιστήμη...πρός τοῦτο βλέποντες ἐργάζονται:έχουμε εδώ την πρώτη υποθετική προκείμενη σύμφωνα με την οποία αν η τέχνη στοχεύει στο μέσον,το οποίο διαφυλάσσει την τελειότητα των έργων...Ο Αριστοτέλης έχει ήδη  διαπιστώσει ότι η υποκειμενική μεσότητα είναι η ειδοποιός διαφορά  της αρετής αλλά δεν έχει διαπιστώσει ότι το ίδιο ισχύει και για την ηθική αρετή.Μέσω του υποθετικού συλλογισμού προσπαθεί να συγκρίνει την τέχνη και τη φύση με την ηθική αρετή γι'αυτό και θα αναφερθεί στη μεσότητα των τεχνών,δηλαδή στην κλασική αισθητική αρχή του μέτρου,τόσο σημαντική αλλά και τόσο οικεία σε έναν νέο της εποχής του Αριστοτέλη.Να επισημάνουμε εδώ ότι οι όροι επιστήμη και τέχνη έχουν το ίδιο σημασιολογικό περιεχόμενο και δεν έχουν καμία σχέση με τους αντίστοιχους όρους που χρησιμοποιούνται στις διανοητικές αρετές. 
Με την πρώτη υποθετική προκείμενη ο Αριστοτέλης δείχνει ότι κάθε τεχνική εργασία αποτελείται από δύο σκέλη:τον σκοπό και την πράξη.Ο σκοπός εκφαίνεται με τη μετοχή βλέπουσα και η πράξη με τη μετοχή ἄγουσα.Η μεσότητα εμφανίζεται δυνάμει ως σκοπός,ενώ πραγματώνεται ἐνεργείᾳ,αφού με την πράξη προσλαμβάνει τα γνωρίσματά της στα έργα,δηλαδή το τέλειον και το αύταρκες.
3.Ὅθεν εἰὠθασιν ἐπιλέγειν...πρός τοῦτο βλέποντες ἐργάζονται:πρόκειται για παρενθετική πρόσθετη στήριξη της υποθετικής προκείμενης.Όταν η τέχνη-επιστήμη λειτουργεί σωστά,επιδιώκει τη μεσότητα και γι'αυτό τα έργα που δημιουργεί είναι τέλεια και ολοκληρωμένα.Όταν λέμε ολοκληρωμένο έργο εννοούμε αυτό που βρίσκεται στη μεσότητα,που τηρεί το μέτρο και την αρμονία και εξισορροπεί τις αντιθέσεις ανάμεσα στην υπερβολή και στην έλλειψη.Για τον λόγο αυτό δεν μπορούμε ούτε να αφαιρέσουμε κάτι διότι θα οδηγήσουμε το έργο στην έλλειψη,ούτε να προσθέσουμε γιατί θα το οδηγήσουμε στην υπερβολή.Ο Αριστοτέλης αλλού αναφέρει ότι ένα έργο τέχνης δεν πρέπει να είναι ούτε παμμέγεθες ούτε πάμμικρον.Υπέρ της τήρησης του μέτρου ήταν και ο Πλάτων που αναφέρει στο έργο του Φίληβος: "μετριότης γάρ καί συμμετρία κάλλος δήπου καί ἀρετή πανταχοῦ συμβαίνει γίγνεσθαι".
4.Τα δεδομένα από τον χώρο της εμπειρίας: στην καθημερινή πράξη η μεσότητα αποτελεί κύριο μέλημα του τεχνίτη εκείνου που έχει συλλάβει και επιδιώκει το τέλειο έργο,όπως για παράδειγμα θα έκανε ο Φειδίας.Να σχολιάσουμε εδώ τα ρήματα εἰώθασιν και λέγομεν όχι μόνο γιατί αποδίδουν την κοινή γνώμη και καθημερινή πρακτική,αλλά και γιατί παραπέμπουν σε μια μακρά φιλοσοφική παράδοση.
α)Στην καθημερινή ζωή:την τήρηση του μέτρου αποδεικνύουν φράσεις όπως το μηδέν ἄγαν,μέτρον ἄριστον  και επιπλέον η έννοια της ύβρεως προς τους θεούς αποτελούσε υπέρβαση του μέτρου και επέφερε την τιμωρία.
β)Στην τέχνη:τα κλασικά έργα τέχνης είχαν ως γνώμονα και κριτήριο τη μεσότητα γι'αυτό αναφερόμαστε στα έργα αυτά με τον όρο κλασικός,αφού αποτελούν πλέον το μέτρο σύγκρισης για οτιδήποτε είναι ελλιπές ή υπερβολικό σε σχέση με αυτά.Σε αντίθεση με τους ανατολικούς λαούς οι αρχαίοι Έλληνες απέφευγαν και αποδοκίμαζαν το υπερβολικό και το κραυγαλέο.
γ)Στη φιλοσοφία:στον προσωκρατικό προβληματισμό οι αναφορές στο μέσον είναι πολλές και ο Αριστοτέλης ουσιαστικά συνεχίζει την παράδοση των προσωκρατικών φιλοσόφων Αναξίμανδρου,Ηράκλειτου και Πυθαγόρα.Η έννοια της Δίκης,της παλίντονης αρμονίης και του μέτρου,που διατυπώθηκαν από τους φυσικούς φιλοσόφους ,επανέρχεται στον Αριστοτέλη,όπως επανήλθε και στον Ιπποκράτη που θεωρούσε ότι το μέτρο είναι επωφελές για τη διατήρηση της υγείας.
5.Ἡ δ'ἀρετή....καί ἡ φύσις:με τη δεύτερη υποθετική προκείμενη εισάγεται η ιδέα της υπεροχής της αρετής από κάθε τέχνη,όπως κάνει και η φύση.Εδώ ο Αριστοτέλης συσχετίζει τις έννοιες τέχνη,φύση και αρετή και διαπιστώνει ότι έχουν ένα κοινό γνώρισμα,έχουν όμως και διαφορές.Το κοινό τους γνώρισμα είναι ότι και οι τρεις δημιουργούν μορφές και η διαφορά τους έγκειται στο τι μορφή δίνει η καθεμία τους.Έτσι:

  • η τέχνη μορφοποιεί το υλικό της
  • η αρετή δίνει μορφή στην προσωπικότητα του ανθρώπου
  • η φύση δημιουργεί επίσης τις δικές της φυσικές μορφές
Σύμφωνα λοιπόν με την αριστοτελική ιεράρχηση,η φύση είναι ανώτερη από την τέχνη,γιατί κάθε φυσικό ον έχει την τάση προς την τελειότητα.Από την στιγμή που γεννιέται και αυξάνεται έχει την φυσική τάση να φτάσει στο τέλος του,στον σκοπό του που είναι και η τελειότητά του.Αντίθετα τα έργα τέχνης είναι σταθερά και αμετάβλητα και δεν τείνουν πουθενά,γι'αυτό και ο Αριστοτέλης στο έργο του Περί ζώων μορίων αναφέρει ότι ο σκοπός και το ωραίο είναι σε μεγαλύτερο βαθμό παρόντα στη φύση παρά στην τέχνη.Ο σχολιαστής του Αριστοτέλη,Ασπάσιος,δηλώνει επίσης ότι η τέχνη μιμείται τη φύση και γι'αυτό είναι κατώτερη αυτής.Από την άλλη η αρετή είναι ανώτερη και από τη φύση και από την τέχνη γιατί μορφοποιεί τον άνθρωπο και είναι η απόλυτη έκφανση της μεσότητας.Πάλι ο Ασπάσιος αναφέρει ότι η αρετή είναι ανώτερη από την τέχνη,γιατί η αρετή είναι τελειότης φύσεως και κατωρθωμένη φύσις,δηλαδή μια φυσική ιδιότητα με επιτυχία οδηγημένη στον σκοπό της.Ανώτερη όλων λοιπόν  είναι η αρετή,ακολουθεί η φύση και τελευταία έρχεται η τέχνη.
6.Του μέσου ἄν εἴη στοχαστική:πρόκειται για το συμπέρασμα και την ολοκλήρωση του συλλογισμού.Το συμπέρασμα εκφέρεται και εκφαίνεται με δυνητική ευκτική δηλαδή με μια δυνητική έκφραση απόλυτα συνεπή με τον υποθετικό συλλογισμό που προηγήθηκε.Η χρήση του υποθετικού συλλογισμού προσιδιάζει στον επιστημονικό λόγο και στο επιστημονικό ύφος του Αριστοτέλη.Ο υποθετικός συλλογισμός και η δυνητική ευκτική δηλώνει μετριοπάθεια,διαλλακτικότητα και το αδογμάτιστον του συγγραφέως.Άλλωστε μέσα στο πλαίσιο της επιστημονικής έρευνας εντάσσεται και η διατύπωση υποθέσεων που αργότερα επαληθεύονται ή διαψεύδονται.Τέλος ας μην ξεχνάμε ότι ο Αριστοτέλης έγραψε τα Ηθικά σε ώριμη πια ηλικία όταν ήταν στη σκέψη νηφάλιος,ήρεμος και αδογμάτιστος.
7.Λέγω δέ τήν ἠθικήν...καί τό μέσον:η μεσότητα αφορά την ηθική αρετή και όχι τη διανοητική.Ο Αριστοτέλης συνδέει την ηθική αρετή με τη μεσότητα και θεωρεί την ηθική αρετή αποτέλεσμα έξεως και προϋπόθεση πράξεως,ενώ τη διανοητική αρετή υπόβαθρο της θεωρητικής ζωής του ανθρώπου.Η ηθική αρετή αφορά τα συναισθήματα και τις πράξεις δηλαδή την εξωτερική συμπεριφορά του ανθρώπου,ενώ υπενθυμίζουμε σ'αυτό το σημείο ότι για τον Αριστοτέλη τα πάθη είναι άλογες παρορμήσεις της ψυχής και βιολογικές ιδιότητες του ανθρώπινου είδους.Οι διανοητικές αρετές δεν μπορεί να είναι μεσότητες γιατί δεν μπορεί κάποιος να έχει γνώσεις μεσαίας ποιότητας,αλλά αντίθετα το άριστο θα ήταν να έχει κάποιος όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις επί ενός ή επί πολλών θεμάτων.Η σοφία πρέπει να φτάνει στην υπερβολή!
Απαντήσεις στα ερωτήματα του σχολικού βιβλίου
Ο Αριστοτέλης κάνει χρήση της δυνητικής ευκτικής αντί της οριστικής στο συμπέρασμα του υποθετικού συλλογισμού του.Η έγκλιση αυτή δηλώνει την ψυχική διάθεση του ομιλητή και γι'αυτό χρησιμοποιείται στην απλή σκέψη του λέγοντος.Στη θέση λοιπόν της οριστικής που δηλώνει κάτι βέβαιο   ,απόλυτο και πραγματικό,χρησιμοποιεί τη δυνητική ευκτική που δηλώνει κάτι πιθανό ή δυνατόν στο παρόν και το μέλλον,μια απλή σκέψη που δεν θεωρείται μοναδική και αλάνθαστη.Η χρήση της δυνητικής ευκτικής δηλώνει τη μετριοπάθεια και τη συγκαταβατικότητα του Αριστοτέλη,χαρακτηριστικό της ώριμης πλέον σκέψης του.