Πέμπτη, 20 Φεβρουαρίου 2014

Οι βασικές ερωτήσεις στα Ηθικά Νικομάχεια,Ενότητα 4

Οι βασικές ερωτήσεις στα Ηθικά Νικομάχεια,Ενότητα 4
1.Ἐν αὐτοῖς:να σχολιαστεί το γένος της επαναληπτικής αντωνυμίας
Το αὐτοῖς είναι ουδετέρου γένους και αναφέρεται στους τρόπους συμπεριφοράς των ανθρώπων και όχι στους ίδιους τους ανθρώπους.Συγκεκριμένα αναφέρεται στο "ἐν τοῖς συναλλάγμασι",στο "ἐν τοῖς δεινοῖς" και στο "περί τάς ἐπιθυμίας" και στο "περί τάς ὀργάς".Έχει να κάνει λοιπόν με πράγματα και καταστάσεις και όχι με πρόσωπα.
2.Η έννοια της λέξης "Ἕξις"
Προέρχεται ετυμολογικά από τον μέλλοντα του ρήματος ἔχω τον ἕξω και δηλώνει κάτι που πρόκειται να αποκτηθεί και που θα συνεχίσει να υπάρχει όταν θα έχει ολοκληρωθεί η απόκτησή του.Στον Αριστοτέλη η λέξη αποκτά ηθικό περιεχόμενο και σημαίνει τα μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα μας που αποκτήθηκαν με επίμονη άσκηση και επανάληψη κάποιων συγκεκριμένων ενεργειών.Οι ἕξεις είναι ένα από τα "Γινόμενα ἐν τῇ ψυχῇ",και τα άλλα δύο είναι τα πάθη και οι δυνάμεις.Πάθη είναι η οργή,ο φόβος,η χαρά, η φιλία, το μίσος,δηλαδή αυτά που φέρουν ως αποτέλεσμα την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια.Οι δυνάμεις αυτές είναι οι δυνατότητες συμμετοχής στα πάθη,που δεν αρκούν από μόνες τους για να χαρακτηριστεί κάποιος κακός ή καλός,αλλά πρέπει να γίνουν μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα του.Αυτά τα μόνιμα στοιχεία θα αποκτηθούν με την επανάληψη μιας πράξης που συνιστά την έξη,που ως λέξη δηλώνει ότι δεν προέρχονται από τη φύση μας τα μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα μας αλλά από τον εθισμό.Σήμερα η λέξη έχει αποκτήσει ψυχολογικό περιεχόμενο και σημαίνει τη συνήθεια ως αποτέλεσμα της επανάληψης,της μάθησης αλλά και της συνεχούς επίδρασης του ίδιου παράγοντα.
3.Ο Αριστοτέλης επιμένει στο "εὐθύς ἐκ νέων".Να σχολιαστεί η άποψή του αυτή.
Ο Αριστοτέλης ακολουθώντας την πλατωνική παράδοση τόνισε με έμφαση και επαναληπτικότητα τη σημασία που έχει η παιδεία και η αγωγή τόσο για την ιδιωτική όσο και για την ατομική ζωή του ανθρώπου.Πίστευε ότι με την παιδεία και την αγωγή το άτομο συνηθίζει σε ορισμένους τρόπους συμπεριφοράς με τους οποίους βοηθείται στην απόκτηση της αρετής ,απαραίτητη προϋπόθεση για την ευδαιμονία του ανθρώπου και της πόλεως.Με ιδιαίτερη έμφαση τόνιζε την αξία της παιδείας αλλά και το χρονικό σημείο της έναρξης της παιδευτικής διαδικασίας που θα πρέπει να είναι η νεανική ή η παιδική ηλικία.Μόνο έτσι θα υπάρχουν ελπίδες αποτελεσματικές και γόνιμες για την κοινωνική και την ατομική βελτίωση.
4.Ποιος ο ρόλος του "οὕτω δή καί"στην αρχή της παραγράφου;
Ο ρόλος των τριών λέξεων είναι εισαγωγικός στο νέο επιχείρημα του Αριστοτέλη.Το τροπικό επίρρημα οὕτω είναι ομοιωματικό προς τα προηγούμενα και δηλώνει ότι το θέμα που θα ακολουθήσει θα διερευνηθεί αναλογικά με τα όσα προηγήθηκαν.Ως εκ τούτου ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί στην ενότητα αυτή αναλογικό συλλογισμό:όπως για την εκμάθηση των τεχνών είναι απαραίτητος ο εθισμός στις κατάλληλες ενέργειες,έτσι και για την κατάκτηση των ηθικών αρετών έχει σημασία η επανάληψη των ίδιων πράξεων.Με τον συμπερασματικό σύνδεσμο δή ανακεφαλαιώνονται τα προηγούμενα,ενώ ο μεταβατικός σύνδεσμος καί εισάγει το νέο επιχείρημα με το οποίο καταδεικνύεται πως ό,τι ισχύει στις αρετές το ίδιο ισχύει και στις τέχνες.Η κατάλληλη ή η ακατάλληλη άσκηση κάνει τον τεχνίτη καλό ή κακό.Επομένως με την ίδια λογική η ποιότητα του εθισμού στον χώρο των αρετών καθορίζει και την ποιότητα των αποκτημένων αρετών.
5.Καί ἑνί δή λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται:ποια η θέση της πρότασης μέσα στην ενότητα και πώς καταλήγει σε αυτήν ο Αριστοτέλης;
Η φράση αυτή του Αριστοτέλη αποτελεί την αποδεικτέα θέση,ότι δηλαδή τα μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα μας,είτε τα καλά είτε τα κακά, διαμορφώνονται βάσει επαναλαμβανόμενων ενεργειών.Οι ενέργειές μας όμως πρέπει να έχουν συγκεκριμένη ποιότητα,άρα η στάση,η συμπεριφορά και οι πράξεις μας αλλά και οι επιλογές μας γενικότερα καθορίζουν αν θα αποκτήσουμε ή όχι τις ηθικές αρετές.Στο συμπέρασμα αυτό οδηγήθηκε ο Αριστοτέλης με την αναλογική μέθοδο και με μια σειρά παραδειγμάτων από διάφορους τομείς συμπεριφοράς του ανθρώπου.Ο Αριστοτέλης διακρίνει δύο αντίθετους τρόπους συμπεριφοράς:ο ένας οδηγεί στην κατάκτηση των ηθικών αρετών ενώ ο άλλος όχι.Τα παραδείγματα αυτά είναι τα εξής:

  • Στη συναναστροφή μας με τους άλλους ανθρώπους γινόμαστε δίκαιοι ή άδικοι,αφού κύριο στοιχείο της κοινωνικής και διαπροσωπικής συμπεριφοράς είναι η δικαιοσύνη.Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός της ύπαρξης των νόμων που χειρίζονται και ρυθμίζουν τις ανθρώπινες σχέσεις.
  • Σε όσα προξενούν φόβο,διότι στις δύσκολες καταστάσεις αποδεικνύεται η γενναιότητα ή η δειλία κάποιου,όπως αποδεικνύεται και το υψηλό ή χαμηλό και ταπεινό του φρόνημα.
  • Στις επιθυμίες μας άλλοι γίνονται εγκρατείς και σώφρονες και άλλοι ακόλαστοι,επειδή ξεφεύγουν από το μέτρο και την κόσμια συμπεριφορά.
  • Στις εκδηλώσεις οργής άλλοι αποδεικνύονται πράοι,ενώ άλλοι οξύθυμοι και εν τέλει οργίλοι.
6.Ποιον περιορισμό θέτει ο φιλόσοφος σχετικά με τις έξεις;
Η ἕξις είναι φυσικά ουδέτερη έννοια και ως εκ τούτου μπορεί να είναι καλή ή κακή.Γι'αυτό η ποιότητα του εθισμού είναι εκείνη που θα καθορίσει και την ποιότητα της έξης.Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη ενάρετες λέγονται όχι οι πράξεις που μοιάζουν με τις πράξεις των ενάρετων ανθρώπων,αλλά αυτές που γίνονται και με τον τρόπο που τις κάνουν οι ενάρετοι άνθρωποι.
7.Να σχολιαστεί η τελευταία περίοδος  του κειμένου ως προς το περιεχόμενο και ως προς τη μορφή. 
  Ο εθισμός και η απόκτηση των μόνιμων στοιχείων του χαρακτήρα μας έχει πολύ μεγάλη παιδαγωγική αξία.Γι'αυτό και εισάγει στην ενότητα αυτή το παιδαγωγικό του σχόλιο,ότι δηλαδή ο άνθρωπος πρέπει να συνηθίζει από μικρός σε ηθικές ενέργειες,για να φτάσει στην κατάκτηση των ηθικών αρετών.Στη μικρή ηλικία συντελείται η διαμόρφωση της ηθικής συνείδησης από το φυσικό,οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον του παιδιού,το οποίο καθορίζει την ανάπτυξη του πνευματικού και ψυχικού του κόσμου,αλλά και το σώμα του.Η διαδικασία αυτή απαιτεί πολύ χρόνο και μεγάλη πειθαρχία,αλλά ανταμείβεται με την αποδοχή από το κοινωνικό περιβάλλον του ενήλικα και με το θετικό αυτοσυναίσθημα που ο ίδιος έχει καλλιεργήσει .Οι παιδαγωγικές αυτές αντιλήψεις του Αριστοτέλη συμφωνούν με τις σύγχρονες αντιλήψεις για την αγωγή.
Από άποψη περιεχομένου ο Αριστοτέλης,αν και γενικά λιτός στον λόγο,επιλέγει να συσσσωρεύσει μια σειρά εκφραστικών μέσων,για να δείξει τη μεγάλη σημασία του εθισμού στην ηθική διαπαιδαγώγηση των παιδιών:

  • σχήμα επιδιόρθωσης:οὐ μικρόν....μᾶλλον δέ τό πᾶν.
  • σχήμα λιτότητας:οὐ μικρόν
  • σχήμα άρσης και θέσης:οὐ μικρόν...ἀλλά πάμπολυ
  • υπερβολή:τό πᾶν
  • ανιούσα κλιμάκωση:οὐ μικρόν-πάμπολυ-τό πᾶν.
8.Ποια είναι τα εκφραστικά μέσα της ενότητας;
  • αναλογίες:οὕτω δή καί,ὁμοίως δέ
  • αντιθέσεις:φοβεῖσθαι ή θαρρεῖν,σώφρονες-ἀκόλαστοι,πρᾶοι-ὀργίλοι,οἱ μέν-οἱ δέ
  • χιαστό:ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἤ θαρρεῖν οἵ μέν ἀνδρεῖοι οἵ δέ δειλοί
  • σχήμα από κοινού:γινόμεθα οἵ μέν δίκαιοι...οἵ δέ δειλοί(γινόμεθα),οἵ μέν γάρ σώφρονες καί πρᾶοι γίνονται,οἵ δέ ἀκόλαστοι κάι ὀργίλοι(γίνονται),οἵ μέν ἐκ τοῦ οὑτωσί ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι,οἵ δέ ἐκ τοῦ οὑτωσί ( ἀναστρέφεσθαι)
  • σχήμα υπερβατό:ὁμοίως δέ καί περί τάς ἐπιθυμίας ἔχει
  • για τα άλλα σχήματα λόγου έχουμε μιλήσει στην προηγούμενη ερώτηση