Πέμπτη, 13 Φεβρουαρίου 2014

Ηθικά Νικομάχεια,Ενότητα 10

Ηθικά Νικομάχεια,Ενότητα 10
Ορισμός της αρετής
Επιπλέον το να κάνει κανείς σφάλμα μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους( γιατί το κακό είναι χαρακτηριστικό του απείρου,όπως οι Πυθαγόρειοι δίδασκαν,ενώ το αγαθόν είναι χαρακτηριστικό του πεπερασμένου),ενώ το να πράττει κανείς το σωστό γίνεται με έναν τρόπο(γι'αυτό και το ένα  είναι εύκολο ενώ το άλλο δύσκολο,εύκολο είναι το να μην πετυχαίνεις τον στόχο σου,δύσκολο να τον πετυχαίνεις)·και εξαιτίας αυτών λοιπόν η υπερβολή και η έλλειψη είναι χαρακτηριστικό της κακίας,ενώ η μεσότητα είναι χαρακτηριστικό της αρετής·
καλοί γινόμαστε με έναν τρόπο,αλλά με πολλούς τρόπους γινόμαστε κακοί.
Επομένως η αρετή είναι μόνιμο στοιχείο του χαρακτήρα μας που επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο,η οποία βρίσκεται στη μεσότητα σε σχέση με μας,η οποία καθορίζεται από την λογική και συγκεκριμένα , κατά τη γνώμη μου,από τη λογική την οποία  καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος.Είναι μεσότητα δύο κακιών,που η μια βρίσκεται από την πλευρά της υπερβολής και η άλλη από την πλευρά της έλλειψης·και επιπλέον  επειδή άλλες παρουσιάζονται ελλιπείς ενώ άλλες υπερβολικές σε σχέση με το πρέπον τόσο στα συναισθήματα όσο και στις πράξεις,η αρετή  επιτυγχάνει τη μεσότητα και την προτιμά.
Σχολιασμός
1.Η δομή της ενότητας
  • η κακία παρουσιάζει πολυμορφία σε σχέση με την απλότητα της αρετής,επομένως η επίτευξη της αρετής είναι δύσκολη σε σχέση με την ευκολία με την οποία επιτυγχάνεται η κακία.
  • υπάρχουν κάποιες βασικές έννοιες που υποστηρίζουν την ευρύτερη έννοια της αρετής όπως η μεσότης,η υποκειμενικότητα,η λογική και η φρόνηση,προπάντων όμως η προαίρεση.
  • δίδεται στην ενότητα αυτή ο πληρέστερος ορισμός της αρετής με σύνδεση όλων των στοιχείων της σε ένα λογικό όλον στο οποίο ούτε υπεισέρχεται κάτι ούτε μπορεί να αφαιρεθεί κάτι,όπως ο ίδιος ο Αριστοτέλης περιέγραψε στα τέλεια έργα του.
2.Ἔτι:το επίρρημα αυτό συνδέει την ενότητα 10 με την προηγούμενη και δηλώνει την προσπάθεια του Αριστοτέλη να διερευνήσει περαιτέρω τη φύση της αρετής και να καταλήξει στον πλήρη ορισμό της.Θα προσθέσει ακόμα μερικά στοιχεία για την υπερβολή και την έλλειψη και τη μεσότητα.Στην προηγούμενη ενότητα δήλωσε ότι το ἁμαρτάνεται ισχύει για την υπερβολή  και την έλλειψη και το λάθος,ενώ το ρήμα κατορθοῦται συνδέεται με το μέσον και με το σωστό.
3.Ἕτι τό μέν ἁμαρτάνειν....δέ κακοί:ο συλλογισμός του Αριστοτέλη
Η υπερβολή και η έλλειψη βρίσκονται σε άπειρα σημεία,γι'αυτό είναι εύκολο να τις βρει κάποιος και να τις υιοθετήσει,γι'αυτό μπορεί κάποιος να κάνει πολύ εύκολα λάθος,ακριβώς επειδή το λάθος βρίσκεται πολύ πιο εύκολα από το σωστό και γιατί υπάρχει διάσπαρτο παντού,από την ανθρώπινη σκέψη μέχρι τον φυσικό κόσμο και την ανθρώπινη κοινωνία.Από αυτό συνεπάγεται ότι εύκολα μπορούμε να χάσουμε τον στόχο μας και έτσι η υπερβολή και η έλλειψη συνδέονται με το λάθος,με τη λάθος τακτική μας και με τις λάθος επιλογές μας.Το λάθος δημιουργεί ποικίλα προβλήματα τόσο ατομικά όσο και κοινωνικά,συνεπώς συνδέεται με την κακία και τους κακούς.
Το μέσον βρίσκεται σε ένα μόνο σημείο και γι'αυτό είναι δύσκολο να πετύχουμε τον στόχο μας,αφού αυτός είναι ένας και μοναδικός.Εδώ ας θυμηθούμε το Αγαθόν του Πλάτωνα που συνέχει την πολλαπλότητα.Γενική διαπίστωση είναι ότι δύσκολα κάνουμε το καλό το οποίο χαρακτηρίζεται και από ενότητα πράξεων,δηλαδή δεν θεωρείται κάποιος καλός αν είναι γενναίος μεν,ψεύτης δε.Θα πρέπει να είναι και γενναίος,και φιλαλήθης,και δίκαιος,και σώφρων,και φιλάνθρωπος για να θεωρείται καλός.Επομένως η μεσότητα και η επίτευξη του ενός στόχου συνδέεται με την καλοσύνη και με τους καλούς.
Για να τονίσει ο φιλόσοφος την αντίθεση ανάμεσα στην κακία και το λάθος από τη μια και ανάμεσα στην αρετή και το σωστό από την άλλη,χρησιμοποιεί πληθώρα αντιθέσεων που συνδέονται με τους συνδέσμους μέν και δέ.Συγκεκριμένα αντιτίθενται οι εξής έννοιες:
  • τό ἁμαρτάνειν-τό κατορθοῦν
  • πολλαπλῶς-μοναχῶς
  • τό κακόν-τό ἀγαθόν
  • τό ἄπειρον-τό πεπερασμένον
  • ρᾴδιον-χαλεπόν
  • τό ἀποτυχεῖν-τό ἐπιτυχεῑν
  • κακία-ἀρετή
  • ὑπερβολή-ἔλλειψις και ανίθετα η μεσότης
  • ἐσθλοί-κακοί
  • ἁπλῶς-παντοδαπῶς
Οι έννοιες της αριστερής στήλης αναφέρονται στο αμαρτάνειν ενώ της δεξιάς αναφέρονται στο κατορθοῦν.Οι πρώτες συνδέονται με το ἐλλείπειν και το ὑπερβάλλειν του τέλους του κειμένου,ενώ οι δεύτερες συνδέονται με το εὑρίσκειν και το αἱρεῖσθαι.
4.Ο Αριστοτέλης επικαλείται την αυθεντία των Πυθαγορείων και τη θεωρία τους περί των εναντίων.Τις πυθαγορικές θεωρίες πιθανώτατα ο Αριστοτέλης τις είχε διδαχθεί από τον Πλάτωνα που γνώριζε τον πυθαγορισμό και είχε αποδεχθεί πολλές από τις αρχές του.Σύμφωνα με τη θεωρία λοιπόν των πυθαγορείων τα ενάντια στη φύση αποτελούν δέκα ζεύγη:
  • πέρας-ἄπειρον
  • περιττόν-ἄρτιον
  • ἕν-πλῆθος
  • δεξιόν-ἀριστερόν
  • ἄρρεν-θῆλυ
  • ἠρεμοῦν-κινούμενον
  • εὐθύ-καμπύλον
  • φῶς-σκότος
  • ἀγαθόν-κακόν
  • τετράγωνον-ἑτερόμηκες
Στον κόσμο οι αντιθέσεις δημιουργούν την αρμονία των όντων και για τους πυθαγορείους το ἀγαθόν ταυτίζεται με το πέρας δηλαδή την ολοκλήρωση και την επίτευξη της ύψιστης αρμονίας που επικρατεί στο σύμπαν και άρα μέσα στην ανθρώπινη ψυχή.Αντίθετα και για τους πυθαγορείους το κακό ταυτίζεται με το άπειρον,δηλαδή με το χάος,μια κατάσταση φαυλεπίφαυλη,χωρίς αρχή και τέλος,χωρίς όρια,μια κατάσταση ύβρεως και υπέρβασης του μέτρου,άρα μια ψυχική σύγχυση.Ο Αριστοτέλης δέχεται την πυθαγορική αλήθεια ότι το ἀγαθόν και η αρετή ταιριάζουν με το πεπερασμένο γιατί το πέρας δίνει μορφή,αφού καθορίζει όρια και μάλιστα όρια που ταιριάζουν στην έννοια και την αίσθηση του μέτρου,όπως σε ένα έργο τέχνης.Μπορεί το έργο τέχνης να μην έχει όρια;
5.Ο στίχος για την αρετή:Ο στίχος που παρατίθεται δεν ξέρουμε από πού προέρχεται,πιθανώτατα ήταν αρκετά διαδεδομένος στην εποχή του Αριστοτέλη και ίσως αποτελεί και παροιμιακή φράση σαν αυτήν που λέμε σήμερα"ο διάολος έχει πολλά ποδάρια" για να δηλώσουμε τις πάμπολλες εκφάνσεις και επινοήσεις της κακίας.
6.Ἔστιν ἄρα...ὁρίσειεν:ο πλήρης ορισμός της αρετής.Αφού ο Αριστοτέλης σε εννέα ενότητες μας παρουσίασε τα γνωρίσματα της ηθικής αρετής,έρχεται τώρα να μας δώσει τον πλήρη ορισμό της.Είναι λοιπόν η αρετή μόνιμο στοιχείο του χαρακτήρα μας που επιλέγεται ελεύθερα από τον άνθρωπο,βρίσκεται στη μεσότητα και καθορίζεται από την υποκειμενική λογική του σώφρονος ανθρώπου και όχι από τον σχετικισμό του οποιουδήποτε ανθρώπου.
Επιμερίζοντας κι εμείς τα στοιχεία του ορισμού διαπιστώνουμε ότι η αρετή είναι η οριστέα έννοια,η ἕξις προαιρετική είναι το προσεχές γένος και η ἐν μεσότητι οὖσα είναι η ειδοποιός διαφορά της.Τέλος η λέξη λόγῳ και η λέξη είναι τα κριτήρια του ορισμού της μεσότητας.
Η αρετή λοιπόν είναι αποτέελσμα του εθισμού,ενός τέτοιου εθισμού που έχει γίνει μόνιμο στοιχείο του χαρακκτήρα μας και μας έχει μορφοποιήσει όπως η τέχνη και η φύση μορφοποιεί τα όντα.Η αρετή αποκτήθηκε σιγά και σταδιακά όταν οι έξεις μας απέκτησαν μια ποιότητα και αποδείχθηκαν βελτιώσιμες με την πάροδο των ετών αλλά και βελτιωμένες.Την ίδια ποιότητα απέκτησαν και οι ενέργειές μας,εφόσον αυτές είναι αποτέλεσμα της αρετής μας και έκφανσή της.
Η αρετή ακόμη επιλέγεται ελεύθερα και είναι αποτέλεσμα έλλογης εκλογής και βούλησης.Δεν επιβάλλεται αλλά και δεν επιβάλλει( ἡ δέ ἀρετή αδέσποτός ἐστιν,όπως λέει ο Πλάτων).Δεν είσαι και δεν θεωρείσαι ενάρετος όταν είσαι έρμαιο αγωγής την οποία δεν έχεις κάνει κτήμα σου αυτοβούλως,ούτε είσαι ενάρετος από τον φόβο της ποινής για το αντίθετο,ούτε είσαι ενάρετος από ανθρωπαρέσκεια αλλά μόνο από επιταγή της ίδιας σου της ελευθερίας.Εκτός από την προαίρεση ο Αριστοτέλης ξέρουμε ότι προσθέτει και άλλα δύο γνωρίσματα της αρετής:το ειδώς δηλαδή τη συνειδητοποίηση του τι είσαι και τι πράττεις και το βεβαίως και αμετακινήτως δηλαδή τη σιγουριά και τη σταθερότητα στην ηθική πράξη και όχι την περιστασιακή αρετή.
Η αρετή φυσικά είναι μεσότης και ισορροπία σε κάθε τομέα της ανθρώπινης ζωής με κριτήρια υποκειμενικά αλλά ταυτόχρονα κριτήρια που λαμβάνουν υπόψει τους διάφορους παράγοντες που μόνο ο λογικός άνθρωπος μπορεί να συνεκτιμήσει και οι παράγοντες αυτοί είναι όλα τα πρέπει που μας δίδαξε ο φιλόσοφος στις προηγούμενες ενότητες.
Κύριο στοιχείο για τον καθορισμό των υποκειμενικών  κριτηρίων είναι η λογική και η φρόνηση του ανθρώπου που αποδεδειγμένα έχει υιοθετήσει τον ορθό λόγο στις σκέψεις και τις ενέργειές του και που λαμβάνει υπόψει του ταυτόχρονα τον νόμο και τη αποδεκτή συμπεριφορά του κοινωνικού συνόλου μέσα στο οποίο δραστηριοποιείται.Ο Αριστοτέλης δεν αναφέρει καθόλου το θεϊκό ή μεταφυσικό στοιχείο στον ορισμό της αρετής αλλά ούτε καν την ίδια τη συνείδηση,θέλοντας με αυτόν τον τρόπο του να δείξει ότι η κατάκτηση της αρετής έιναι αποκλειστικά έργο της ανθρώπινης ελευθερίας και επιλεκτικής διάθεσης.Ο ορισμός της αρετής είναι το απαύγασμα του ανθρωποκεντρισμού και ένα έργο σαν κι αυτά που ο ίδιος ο Αριστοτέλης μας περιέγραψε σε προηγούμενες ενότητες του πονήματός  του.Ούτε μπορείς να προσθέσεις τίποτε σε αυτό ούτε να αφαιρέσεις.
Απαντήσεις στις ερωτήσεις του σχολικού εγχειριδίου
1.Δίνοντας τον ορισμό της αρετής ίσως θεώρησε ο Αριστοτέλης ότι ο καθένας θα μπορούσε να καθορίσει την αρετή με εντελώς υποκειμενικά κριτήρια και έτσι να έφτανε ξανά η ανθρώπινη σκέψη στο σημείο της σοφιστικής σχετικιστικής θεώρησης των πραγμάτων.Εισάγει λοιπόν εδώ το στοιχείο του λόγου για να προσδώσει στον ορισμό μια όσο το δυνατόν μεγαλύτερη προσέγγιση προς την αντικειμενικότητα.Με τη λέξη λόγον ο φιλόσοφος δεν αναφέρεται μόνο στην κοινή λογική αλλά στη λογική του φρόνιμου ανθρώπου,που αποδεδειγμένα κρίνει τα πράγματα με τρόπο αλάνθαστο και ορθοτομημένο.
2.Δίνονται κάποια στοιχεία που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη σύνθεση του δοκιμίου:
  • ἕξις( βλ.σχόλια στην ενότητα)
  • προαιρετική
  • ἐν μεσότητι οὖσα
  • ὡρισμένῃ λόγῳ
  • ᾧ ἄν ὁ φρόνιμος ὁρίσειε
Οι παραπάνω έννοιες και η ανάλυσή τους με βάση τα σχόλια της ενότητας αποτελούν τον ολοκληρωμένο ορισμό της αρετής.
 .