Κυριακή, 19 Ιανουαρίου 2014

Ηθικά Νικομάχεια,Ενότητα 5

Ηθικά Νικομάχεια,Ενότητα 5
Η πραγμάτωση της ηθικής αρετής συνεπάγεται ευχαρίστηση για τον άνθρωπο
Μετάφραση
Πρέπει όμως να κάνουμε αποδεικτικό σημάδι ότι έχουν πια διαμορφωθεί οι έξεις μας την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια που συνοδεύει τις πράξεις μας.
Γιατί όποιος μένει μακριά από τις σωματικές ηδονές και αυτό του προξενεί ευχαρίστηση,είναι σώφρων,ενώ αυτός που δυσανασχετεί είναι ακόλαστος,και αυτός που από τη μια υπομένει τους κινδύνους και χαίρεται ή τουλάχιστον δεν δυσαρεστείται,είναι ανδρείος,ενώ όποιος δυσαρεστείται είναι δειλός.Γιατί η ηθική αρετή σχετίζεται με την ευχαρίστηση και τη δυσαρέσκεια.Από τη μια εξαιτίας της ευχαρίστησης κάνουμε τα τιποτένια πράγματα,ενώ εξαιτίας της δυσαρέσκειας μένουμε μακριά από τα όμορφα.
Γι'αυτό πρέπει αμέσως από τη νεαρή ηλικία να έχουμε πάρει εκείνη την αγωγή,όπως ισχυρίζεται ο Πλάτωνας,που θα μας κάνει να ευχαριστιόμαστε και να δυσαρεστούμαστε με αυτά που πρέπει.
Σχολιασμός
1.Διάγραμμα της ενότητας
  • κάθε πράξη συνοδεύεται από το αίσθημα της ευχαρίστησης ή της λύπης
  • οι έξεις συσχετίζονται με τα συναισθήματα που προκαλούν.Η ευχαρίστηση προέρχεται από τις πρέπουσες πράξεις ενώ η λύπη από τις πράξεις που δεν έχουν ηθικό περιεχόμενο.
  • η ηθική αρετή βρίσκεται στην ευχαρίστηση και τη λύπη,γιατί αυτές είναι το αίτιο των επιλογών μας  
  • για να υπάρξει αποτελεσματικός εθισμός σε αυτά που πρέπει,είναι απαραίτητη η διδασκαλία από την νεαρή ηλικία,σύμφωνα και με τις διδαχές του Πλάτωνα.
2.Η σχέση των έξεων με την ηδονή και τη λύπη:βασικό κριτήριο ότι έχουν διαμορφωθεί οι έξεις μας είναι το ευχάριστο ή δυσάρεστο συναίσθημα που συνοδεύει τις πράξεις μας.Η ηθική αρετή λοιπόν συσχετίζεται με τα συναισθήματα.Εδώ θα πρέπει όμως να διευκρινίσουμε αν το συναίσθημα που προκαλείται είναι κατ'αρετήν ή όχι.Πρώτα όμως μας ενδιαφέρει το περιεχόμενο των εννοιών της ηδονής και της λύπης.
3.Ο ηδονισμός και η αριστοτελική ηθική:σχετικά με την ηδονή διατυπώθηκαν πολλές απόψεις όπως αυτή του Σπεύσιππου,που θεωρούσε ότι η ηδονή δεν είναι κάτι αγαθό.Η άποψη που βρίσκουμε στον Φίληβο του Πλάτωνα σύμφωνα με την οποία κάποιες ηδονές είναι αγαθές αλλά οι περισσότερες είναι φαύλες.Ο Αριστοτέλης δέχεται ότι η ηδονή προκαλεί δυνατές συγκινήσεις και έτσι την κατατάσσει στην κορυφή των ανθρωπίνων κατακτήσεων όπως την αντίληψη και τη σκέψη.Οι άνθρωποι επιδιώκουν στη ζωή τους την ηδονή επειδή ακριβώς τους γεννά έντονα συναισθήματα και επειδή δεν μπορούν κάθε φορά να αιτιολογούν αυτό που αισθάνονται.
4.Η σχέση της ηδονής με την ενέργεια:όσο πιο αγαθές ενέργειες πράττουμε τόσο πιο αγαθές θα είναι και οι αντίστοιχες ηδονές τους.Θα πρέπει όμως οι ηδονές να διαχωρίζονται,γιατί από τη μια έχουμε τις ηδονές εκείνες που νιώθουν και τα υπόλοιπα ζώα ενώ από την άλλη τις ηδονές που απολαμβάνει ο άνθρωπος όταν είναι σώφρων και ξέρει τι πράττει.Ο όρος ηδονή λοιπόν χρησιμοποιείται με δύο έννοιες:καλή και κακή.Οι καλές ηδονές συντελούν στη διατήρηση της μεσότητας και του ορθού λόγου ενώ οι κακές φέρουν το αντίθετο αποτέλεσμα.Η παιδεία του ανθρώπου είναι αυτή που θα τον βοηθήσει να διακρίνει τις καλές από τις κακές ηδονές και να επιλέγει τις πρώτες. Ο ανθρώπινος χαρακτήρας βέβαια συχνά υποδουλώνεται στα ηδονικά κελεύσματα και στην ηδονική φύση του,αλλά ο άνθρωπος οφείλει να ξεχωρίζει την ποιότητα των ηδονών και σ'αυτό βοηθός είναι πάντα η παιδεία και ο ορθός λόγος.Ο φιλόσοφος λοιπόν διακρίνει την ηδονή σε καλή και κακή δηλαδή σε ανώτερη και κατώτερη,όπου η καλή ή ανώτερη ηδονή συνδέεται με την εγκράτεια και με την αποχή του ανθρώπου από την κακή ή κατώτερη ηδονή.Η λύπη προκύπτει συχνά από την αδυναμία του ανθρώπου να αποφύγει την κακή ηδονή και να υποβάλει τον εαυτό του στη δοκιμασία της εγκράτειας.
Ο κάθε άνθρωπος όμως στην προσπάθειά του να γίνει κάτοχος της αρετής  πρέπει να επιβεβαιώνεται για την πορεία και την ορθότητα των ενεργειών του και έτσι ο Αριστοτέλης διατυπώνει το αλάνθαστο τεκμήριο για την ορθότητα ή μη των ενεργειών μας και αυτό είναι το συναίσθημα που προκύπτει από τις ενέργειες και τις πράξεις μας.Αν προκαλείται σε μας ευχαρίστηση από τις πράξεις μας,τότε οι ενέργειές μας είναι σωστές.Αν προκαλείται δυσαρέσκεια,τότε η κατάκτηση της αρετής είναι ακόμα μακριά.Τα ευχάριστα ή δυσάρεστα συναισθήματα είναι επομένως το κριτήριο ότι έχουν διαμορφωθεί μέσα μας τα μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα μας.
5.Τα εμπειρικά παραδείγματα:για να στηρίξει ο φιλόσοφος τη θέση του ότι τα ευχάριστα ή δυσάρεστα συναισθήματα αποδεικνύουν τη διαμόρφωση της έξης,χρησιμοποιεί παραδείγματα από την καθημερινή ζωή.Σύμφωνα με αυτά δεν αρκεί κάποιος να απέχει από τις σωματικές ηδονές για να είναι σώφρων.Αυτό είναι λογικό αν σκεφτούμε ότι κάποιος μπορεί να απέχει από τις σωματικές ηδονές για ποικίλους άλλους λόγους,όπως θρησκευτικές αγκυλώσεις,ψυχολογικά αίτια,συναισθηματική αναπηρία και άλλα.Αν όμως απέχει από τις σωματικές ηδονές και αυτό του προξενεί ευχαρίστηση και το αίσθημα της ανωτερότητας,τότε μπορεί να χαρακτηριστεί πραγματικά σώφρων,ενώ αν του προκαλείται το αίσθημα της λύπης χαρακτηρίζεται ακόλαστος παρά την αποχή του από τις ηδονές του σώματος.Το ίδιο συμβαίνει και με τον ανδρείο.Ο ανδρείος δεν είναι αυτός που υπομένει τα δεινά, αλλά γογγύζει, γιατί του προκαλούν λύπη, αλλά αυτός που υπομένει τα δεινά με χαρά ή τουλάχιστον όχι με λύπη.Στο σημείο αυτό ο Αριστοτέλης είναι πιο ελαστικός γιατί κατανοεί ότι κανείς άνθρωπος δεν υπομένει τα δεινά με χαρά!
Να τονιστεί πάντως εδώ ότι όταν ο Αριστοτέλης μιλά για αποχή από τις σωματικές ηδονές δεν εννοεί εξολοκλήρου αποχή αλλά αποχή από την υπερβολή και την ασυδοσία.Η πλήρης αποχή θεωρείται από τον φιλόσοφο κακία και αυτός που απέχει εξολοκλήρου από τις σωματικές ηδονές θεωρείται αναίσθητος από τον Αριστοτέλη.
6.Ορισμοί
  • ηδονή:είναι το ευχάριστο συναίσθημα,η ηθική ικανοποίηση,η ανώτερη ηδονή και ευχαρίστηση που ολοκληρώνει τον άνθρωπο και δεν προκαλείται από το σωματικό ερέθισμα.Για το ευχάριστο αίσθημα που προκαλείται από το σωματικό ερέθισμα,ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τον όρο "σωματικαί ηδοναί".
  • λύπη:είναι το δυσάρεστο συναίσθημα που προκαλείται όταν δεν πραγματώνονται οι επιθυμίες μας και κυρίως όταν δεν πραγματώνονται οι πόθοι μας , που ενδέχεται να έρχονται σε αντίθεση με τα "πρέπει" του κοινωνικού περίγυρου.Για παράδειγμα μπορεί κάποιος να ερωτευτεί τη γυναίκα του φίλου του.Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη θα πρέπει να δείξει εγκράτεια και σωφροσύνη και να "ξεπεράσει" το έντονο ερωτικό αίσθημα που νιώθει.Αν το καταφέρει και νιώσει ευχαρίστηση για την πράξη του,είναι αληθινά σώφρων,ειδάλλως,αν πάλι το καταφέρει και νιώσει λύπη είναι ακόλαστος!
  • σώφρων:είναι αυτός που χρησιμοποιεί τη λογική,ο εγκρατής και αυτός που τηρεί το μέτρο.Επιβάλλεται στις επιθυμίες του και απέχει από τις σωματικές ηδονές με ισχυρή θέληση και με αισθήματα ευχαρίστησης.
  • ακόλαστος:αρχικά είναι αυτός που δέχεται τις σωματικές ηδονές χωρίς μέτρο.Στην ενότητά μας είναι αυτός που απέχει από τις σωματικές ηδονές μεν αλλά λυπάται γι'αυτήν του την αποχή.Ο ακόλαστος επομένως ενδέχεται να αναπτύξει προβληματική προσωπικότητα σύμφωνα με τις απόψεις της σύγχρονης ψυχολογίας.
  • ανδρείος:είναι αυτός που αισθάνεται ικανοποίηση και χαρά όταν αντιμετωπίζει τα δεινά.Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν νιώθει το συναίσθημα του φόβου αλλά ότι μπορεί και επιβάλλεται στα συναισθήματά του και έτσι ξεπερνά τον φόβο του.
  • δειλός:λυπάται όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με τις δυσκολίες της ζωής ή με τον πόλεμο.Αν δεν μπορεί να ξεπεράσει τον φόβο του είναι κακός και άνανδρος.
7.Η ηδονή συνδέεται με τη χαρά και τη λύπη.Οι συνήθεις επιλογές των ανθρώπων:εφόσον η ηδονή σχετίζεται εν τέλει με τα ευχάριστα και δυσάρεστα συναισθήματα,καταλαβαίνουμε ότι η αρετή συνδέεται όχι μόνο με το καθαρά λογικό μέρος της ψυχής αλλά και με το επιθυμητικό,με τα συναισθήματα.Επίσης καταλαβαίνουμε ότι ο Αριστοτέλης δεν είναι οπαδός μιας συμβατικής ηθικής,αυτής που επιβάλλει η εκάστοτε κοινωνία και σύμφωνα με την οποία μπορεί να δείχνουμε ενάρετοι αλλά κατ'ουσίαν να μην είμαστε,όπως για παράδειγμα στη βικτωριανή εποχή της Αγγλίας όπου τα ήθη ήταν αυστηρά αλλά η ακολασία κυριαρχούσε παντού!Ο Αριστοτέλης στηλιτεύει την υποκρισία της ηθικής που για τόσους αιώνες ταλάνισε και ταλανίζει τους ανθρώπους και ατομικά και συλλογικά.Μας διδάσκει την ειλικρίνεια της ηθικής και την ακόμη μεγαλύτερη ειλικρίνεια της αρετής που είναι αποτέλεσμα ενός εσωτερικού μοναχικού αγώνα.
Στη σύνδεση ηθικής και συναισθημάτων,διαφαίνονται και στοιχεία της ψυχολογίας,της οποίας ο Αριστοτέλης θεωρείται θεμελιωτής της.Η ηθική λοιπόν συνδέεται στενά με συναισθήματα και επιθυμίες,ενώ κάποιες άλλες θεωρίες τη συσχετίζουν με το διανοητικό τμήμα της ψυχής.Την ιδέα ότι οι ηδονές και οι λύπες επηρεάζουν σημαντικά τη ζωή των ανθρώπων και των κοινωνιών τους εξέφρασε και ο Πλάτωνας,αλλά ο Αριστοτέλης συστηματοποίησε περισσότερο την εξέταση των συναισθημάτων και την επίδρασή τους στην ψυχική μας ζωή και γενικά ήταν λιγότερο αυστηρός απέναντί τους από τον δάσκαλό του.
8.Οι συνήθεις συμπεριφορές των ανθρώπων:στο σημείο αυτό ο Αριστοτέλης αιτιολογεί το προηγούμενο συμπέρασμά του.Για τη διάκριση και την αποδοχή των καλών και κακών ηδονών σημασία έχει η παιδεία του ανθρώπου.Η παιδεία του θα τον οδηγήσει να επιλέξει τις καλές ηδονές αλλά οι άνθρωποι συνήθως επιλέγουν τις κακές ηδονές και αντλούν ευχαρίστηση από αυτές.Όσοι έχουν διαμορφώσει κακές έξεις επιλέγουν τις ευτελείς ηδονές και έτσι πράττουν ευτελείς και ασήμαντες πράξεις.Δεν είναι τυχαίο όμως το κενό που αισθάνονται οι πράττοντες με αυτόν τον τρόπο,το λεγόμενο"υπαρξιακό κενό" πάνω στο οποίο στηρίχθηκαν όχι μόνο πολλές θεωρίες της ψυχολογίας αλλά και ολόκληρα λογοτεχνικά ρεύματα.
Πολύ συχνά από την άλλη όταν πράττουμε όμορφες πράξεις ή ηθικές αισθανόμαστε λύπη και απογοήτευση,γι'αυτό και συνήθως αποφεύγουμε το καλό.Για παράδειγμα ένας άνθρωπος των ηδονών και της καλοπέρασης δεν μπορεί να απολαύσει ένα έργο στην Όπερα ή στον ποιοτικό κινηματογράφο,παρ'όλο που αυτό θα ήταν κάτι όμορφο.Επειδή οι έξεις του είναι κακές και απουσιάζει η παιδεία,ο άνθρωπος αυτός αισθάνεται λύπη όταν καταφεύγει σε κάτι "καλό".Γι'αυτόν τον λόγο ο Αριστοτέλης θα μιλήσει κάποια στιγμή για τον όρο εὐκατάφορον δηλαδή για τις φυσικές ροπές μας προς την κατάκτηση ή μη της αρετής ανάλογα με τα συναισθήματα που προκαλούνται στην  ψυχή μας από αυτές τις ροπές μας.
9.Η ηθική πράξη και τα συναισθήματα που απορρέουν από αυτήν:όσοι λοιπόν κατέχουν τις ηθικές αρετές
  • βιώνουν ευχάριστα συναισθήματα με την επιτέλεση μιας ηθικής πράξης και γι'αυτό την επιδιώκουν
  • βιώνουν δυσάρεστα συναισθήματα με την επιτέλεση μιας μη ηθικής πράξης
Όσοι δεν κατέχουν τις ηθικές αρετές:
  • βιώνουν δυσάρεστα συναισθήματα με την επιτέλεση μιας ηθικής πράξης και γι'αυτό την αποφεύγουν
  • βιώνουν ευχάριστα συναισθήματα με την επιτέλεση μιας μη ηθικής πράξης
10.Η ορθή παιδεία αρωγός στην κατάκτηση της αρετής:αφορμώμενος από τον δάσκαλό του τον Πλάτωνα,που τόσο τιμούσε,ο Αριστοτέλης δίνει τον ορισμό της ορθής παιδείας:Η πιο σωστή παιδεία,η πιο σωστή αγωγή είναι αυτή που μας κάνει ικανούς να χαιρόμαστε με ό,τι αξίζει και να λυπούμαστε για ό,τι αξίζει!
Ο Αριστοτέλης συμφωνεί με τον Πλάτωνα  και διατυπώνει την άποψη ότι η αγωγή πρέπει να ξεκινά από τη νεαρή ηλικία με το περιβάλλον του παιδιού να παρεμβαίνει και να καθοδηγεί το παιδί και να το μαθαίνει να βιώνει ευχάριστα συναισθήματα με τις ανάλογες πράξεις.Με την επιβράβευση των ηθικών του πράξεων το παιδί θα νιώθει τη χαρά εκείνη που κάθε άνθρωπος νιώθει όταν επιβραβεύεται και θα αποφεύγει τη λύπη που αισθάνεται εκείνος που επικρίνεται για τις ανήθικες πράξεις του.Αυτή η λογική είναι ο θεμέλιος λίθος για την επιστήμη της παιδαγωγικής,λογική που εφαρμόζεται και πρέπει να εφαρμόζεται και σήμερα στη εκπαιδευτική διαδικασία και πράξη. Η διαφορά με τη σύγχρονη παιδαγωγική αντίληψη είναι ότι στα χρόνια του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη επιβάλλονταν στο παιδί συμπεριφορές σύμφωνα με τις οποίες ήταν υποχρεωμένο να ενεργήσει.Σήμερα όμως αφήνεται στο παιδί η ελευθερία να μάθει από τα λάθη του,να αναπτύξει ελεύθερα την προσωπικότητά του και να αναλάβει τις ευθύνες για τις επιλογές του.
11.Η κοινωνική διάσταση της αρετής:η αρετή έχει κοινωνικό χαρακτήρα επειδή
  • οι πράξεις μας συντελούνται μέσα στο κοινωνικό περιβάλλον και έχουν αντίκτυπο στον κοινωνικό περίγυρο.
  • ο κοινωνικός περίγυρος προσδιορίζει το πόσο ηθικές είναι οι πράξεις μας και μας αποδίδει τους ηθικούς προσδιορισμούς που αρμόζουν σ'αυτές
  • κάθε κοινωνία διαμορφώνει το δικό της ηθικό σύστημα και με την παιδεία και την αγωγή που μας παρέχει η κοινωνία οδηγούμαστε στην αποδοχή αυτού του συστήματος. 
Απαντήσεις στις ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου
1.Το αποδεικτικό σημάδι για την απόκτηση των έξεων είναι η ηδονή και η λύπη που προκαλείται από τις πράξεις μας.Ο συνετός και σώφρων χαρακτήρας απέχει από τις σωματικές ηδονές και αισθάνεται ευχαρίστηση για την αποχή του αυτή.Συνεπώς έχει διαμορφώσει ένα σώφρονα και συνετό χαρακτήρα.Ο απέχων από τις σωματικές ηδονές αλλά λυπούμενος γι'αυτό είναι ακόλαστος.Το ίδιο συμβαίνει και με τον ανδρείο.Όποιος  υπομένει τα δεινά και χαίρεται ή τουλάχιστον δεν λυπάται είναι ανδρείος πραγματικά,όποιος όμως λυπάται είναι δειλός κι ας υπομένει τα δεινά.Φυσικά πολλά είναι τα παραδείγματα που μπορεί να αναφέρει κάποιος:αν υπερασπιζόμαστε το δίκαιο αλλά αυτό δεν μας προξενεί ευχαρίστηση,δεν είμαστε δίκαιοι.Αν είμαστε φιλάνθρωποι και προσφέρουμε υλικά αγαθά αλλά αυτό δεν μας ευχαριστεί,δεν είμαστε πραγματικοί φιλάνθρωποι.Αν κάνουμε παρέα με κάποιον άνθρωπο αλλά αυτό δεν μας ευχαριστεί,δεν είμαστε πραγματικοί του φίλοι αλλά απλά συμφεροντολόγοι!
2.Η εναλλαγή πρώτου και τρίτου προσώπου , απ'ό,τι φαίνεται,δεν γίνεται σκόπιμα αλλά αυθόρμητα.Στη δεύτερη ενότητα ο Αριστοτέλης χρησιμοποίησε α΄πληθυντικό πρόσωπο όταν μιλούσε για τις ηθικές αρετές,καθώς αυτές αφορούν όλους τους ανθρώπους.Όταν αναφέρθηκε στις τέχνες και στους οικοδόμους και στους κιθαριστές,χρησιμοποίησε γ΄πληθυντικό γιατί ο ίδιος δεν ανήκει σ'αυτήν την τάξη των τεχνητών.Η ασυνείδητη και αυθόρμητη εναλλαγή προσώπου σχετίζεται με την ακροαματικότητα των έργων του αφού πρόκειται για προσωπικές σημειώσεις προφορικού χαρακτήρα.
3.Η λέξη έξις γράφτηκε σε εισαγωγικά γιατί πρόκειται για φιλοσοφικό αριστοτελικό όρο και όχι για τον ψυχολογικό όρο της έξεως ή για τον απλό καθημερινό όρο της συνήθειας."Έξεις" στον Αριστοτέλη είναι τα μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα μας,αποτελέσματα της συνήθειας και της επαναλαμβανόμενης συμπεριφοράς μας.
4.Σύμφωνα με τις πλατωνικές περί αγωγής αποψεις ,τα παιδιά θα πρέπει από τη νεαρή τους ηλικία να διαπαιδαγωγούνται με τέτοιο τρόπο ώστε να μαθαίνουν να χαίρονται με τις ηθικές πράξεις και να δυσαρεστούνται με τις μη ηθικές.Τον ρόλο της διαπαιδαγώγησης αναλαμβάνει πρώτα η οικογένεια (και στον Πρωταγόρα το έχουμε δει αυτό),μετά το σχολείο και κατόπιν η ίδια η πολιτεία με τους νόμους και τους κανόνες συμπεριφοράς που επιβάλλει.Η επιδοκιμασία και η επιβράβευση είναι χαρακτηριστικό της αγωγής ,αφού το παιδί πρέπει να επιβραβεύεται για τις σύμφωνες με την ηθική πράξεις του και να επικρίνεται για τις πράξεις εκείνες που αντιβαίνουν στους ηθικούς κανόνες.Ο επιβραβευόμενος άνθρωπος νιώθει ευχάριστα συναισθήματα αφού βλέπει ότι γίνεται αποδεκτός πρώτα από τους γονείς του,τους οποίους έχει προτυποποιήσει, και κατόπιν από το ευρύτερο περιβάλλον( δάσκαλοι,φίλοι) εφόσον η συμπεριφορά του είναι σύμφωνη με τους κανόνες του κοινωικού συνόλου στο οποίο οφείλει να ανήκει.
Πέρα από τον προβληματισμό για το ποια ηθική είναι η σωστή και ποια είναι εκείνη η κοινωνία που κατέχει τα αλάνθαστα κριτήρια για την ηθική διαπαιδαγώγηση των νέων της,υπάρχουν και κάποιες σημαντικές διαφορές ανάμεσα στην αντίληψη των Πλάτωνα και Αριστοτέλη για τη διαπαιδαγώγηση των νέων.Η άποψη των δύο φιλοσόφων είναι κυρίως ηθικοκεντρική και φρονηματιστικού χαρακτήρα άποψη,ενώ η σύγχρονη παιδαγωγική θέλει πιο ανεξάρτητο το παιδί και τον έφηβο,να μαθαίνουν από τα λάθη τους και να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις επιλογές τους.Εξακολουθεί βέβαια και σήμερα να υπάρχει  ο καθοδηγητικός ρόλος του γονέα και του δασκάλου αλλά πιο διακριτικά και πιο φιλικά στη ζωή και την εξέλιξη του νέου και όχι τόσο καταλυτικά όσο την εποχή των μεγάλων φιλοσόφων.