Πέμπτη, 2 Ιανουαρίου 2014

Ηθικά Νικομάχεια,Ενότητα 1

Ηθικά Νικομάχεια,Ενότητα 1
Διανοητική και ηθική αρετή.Ταιριάζει στη φύση μας η ηθική αρετή;
Μετάφραση
Επειδή η αρετή είναι δύο ειδών,δηλαδή η ηθική και η διανοητική,η διανοητική από τη μία κατά κύριο λόγο στηρίζει την προέλευση και την ανάπτυξή της στη διδασκαλία,γι'αυτό και χρειάζεται εμπειρία και χρόνο.Η ηθική από την άλλη γεννιέται από τη συνήθεια απ'όπου και πήρε το όνομά της,το οποίο μικρή διαφορά παρουσιάζει από τη λέξη συνήθεια.Απ'αυτό γίνεται φανερό ότι καμιά από τις ηθικές αρετές δεν υπάρχει μέσα μας δοσμένη από τη φύση,διότι κανένα από τα φυσικά δεδομένα δεν μπορεί να συνηθίσει σε κάτι διαφορετικό·για παράδειγμα η πέτρα που από τη φύση της κατευθύνεται προς τα κάτω,δεν θα ήταν δυνατό να συνηθίσει να πηγαίνει προς τα πάνω,ούτε κι αν κάποιος προσπαθεί να την συνηθίσει ρίχνοντάς την προς τα πάνω χιλιάδες φορές.Επίσης η φλόγα δεν μπορεί να συνηθίσει να πηγαίνει προς τα κάτω,ούτε τίποτε άλλο από τα δεδομένα της φύσης με μια ορισμένη ιδιότητα θα μπορούσε να συνηθίσει σε κάτι διαφορετικό.
Επομένως οι αρετές δεν γεννιούνται μέσα μας ούτε εκ φύσεως ούτε αντίθετα από τη φύση,αλλά εμείς που έχουμε τη φυσική προδιάθεση να τις δεχθούμε ,τελειοποιούμαστε σε αυτές με τη συνήθεια.
Σχόλια
1.Το διάγραμμα της ενότητας
  • η αρετή χωρίζεται σε διανοητική και ηθική
  • οι διανοητικές αρετές αυξάνονται με τη διδασκαλία και ολοκληρώνονται με την εμπειρία και τον χρόνο
  • οι ηθικές αρετές αποκτώνται με τον εθισμό και με τη συνεχή επανάληψη μιας συγκεκριμένης ηθικής πράξης
  • η ηθική αρετή δεν είναι φυσικό δεδομένο γιατί οι ιδιότητές της είναι αντίθετες με εκείνες των φυσικών πραγμάτων
  • συμπεραίνεται μέσω παραδειγμάτων ότι η ηθική αρετή προέρχεται από τη συνήθεια και την επανάληψη αλλά επισημαίνεται ταυτόχρονα ότι υπάρχει η φυσική προδιάθεση γι'αυτό στον ίδιο τον άνθρωπο.
  • ο συμπερασματικός σύνδεσμος δή στην αρχή της ενότητας συνδέει το Α΄βιβλίο των Ηθικών Νικομαχείων με το Β΄βιβλίο.Στο Α΄βιβλίο ο Αριστοτέλης πραγματεύτηκε το ύψιστο αγαθό που επιδιώκουν οι άνθρωποι με τις πράξεις τους,την ευδαιμονία,την οποία ο ίδιος ορίζει ως ενέργεια της ψυχής σύμφωνα με τους νόμους της τέλειας αρετής.Τα τρία στοιχεία πάνω στα οποία στηρίζεται η ευδαιμονία είναι η φρόνηση,η ηθική αρετή και η χαρούμενη διάθεση."Κατακτούμε την ευδαιμονία με τη δραστηριότητα εκείνου του μέρους της ψυχής που γνωρίζει τι κάνει και η οποία δραστηριότητα πρέπει να είναι προσανατολισμένη σε ένα αγαθό,και μάλιστα σε ένα αγαθό όσο το δυνατόν πιο τέλειο·επιπλέον δεν πρέπει να είναι ευκαιριακή δραστηριότητα,αλλά να διαρκεί σε όλη μας τη ζωή". 
2.Η αρετή:είναι το μέσον για την κατάκτηση της ευδαιμονίας και με αυτή τη λογική δεν μπορεί κάποιος να είναι ευτυχής αν δεν είναι ενάρετος.Για τον Αριστοτέλη η ευδαιμονία είναι ενέργεια της ψυχής σύμφωνα με τους κανόνες της αρετής.
Διανοητική αρετή:αποκτάται με την εμπειρία και τον χρόνο και συνδέεται με το λόγον ἔχον τμήμα της ψυχής.
Ηθική αρετή:εδραιώνεται με το ἔθος=συνήθεια,υπάρχει στον άνθρωπο δυνάμει και όχι ως φυσικό δεδομένο και συνδέεται με το ἐπιθυμητικόν τμήμα της ψυχής.
3.Οι διανοητικές αρετές
Κάθε ενάρετος άνθρωπος ,αν θέλει να υπακούει στον ορθό λόγο,πρέπει να ακολουθεί μια νοητική διεργασία που ταιριάζει στο έλλογο μέρος της ψυχής του,δηλαδή στο λόγον ἔχον μέρος της,σύμφωνα με την αριστοτελική διάκριση.Στόχος είναι να αναπτυχθεί η επιστημονική και η λογική σκέψη σε τέτοιο βαθμό ώστε να προσεγγίζεται η αλήθεια και η ανθρώπινη διάνοια έχει αποδείξει ότι κατευθύνεται πάντα σε αυτόν τον στόχο,αφού προσπαθεί να ανακαλύψει αλήθειες για τον άνθρωπο μέσω της φιλοσοφίας αλλά,κυρίως,της επιστήμης.Οι διανοητικές αρετές συμμετέχουν σε κάποιο βαθμό και στο επιθυμητικόν μέρος της ψυχής,δηλαδή έχουν κάποια στοιχεία ηθικού χαρακτήρα αλλά κυρίως αφορούν τη λογική μας και την επιστημονική μας γνώση.Σύμφωνα με αριστοτελιστές μελετητές της εποχής μας,οι νοητικές δυνάμεις με τις οποίες προσεγγίζουμε την αλήθεια είναι πέντε:η επιστήμη,η τέχνη,η φρόνηση,ο νους και η σοφία.
  • Η επιστήμη:είναι αντικείμενο διδασκαλίας,όπως λέει και το όνομά της.Η διαδικασία που ακολουθείται στον επιστημονικό τομέα είναι επαγωγική και γι'αυτό τα επιστημονικά πορίσματα αλλάζουν συνεχώς.Ωστόσο η επιστήμη είναι η απαραίτητη εκείνη γνώση που βελτιώνει το περιβάλλον του ανθρώπου και τον βοηθά να καλύψει τις στοιχειώδεις ανάγκες του.
  • Η τέχνη:προσφέρει στον άνθρωπο την ικανότητα της δημιουργίας.Ο Αριστοτέλης προσδιορίζει τις καλές και τις χρήσιμες τέχνες.Οι πρώτες καλύπτουν τις αισθητικές ανάγκες του ανθρώπου αλλά δεν είναι απαραίτητες για τη διασφάλιση του βίου,ενώ οι δεύτερες τελειοποιούν κάτι που προϋπήρχε και χρησιμεύουν στην καλυτέρευση της ανθρώπινης ζωής.
  • Η φρόνηση:είναι η ικανότητα κάθε ανθρώπου να σκέφτεται σωστά και να πραγματώνει τις σκέψεις του στις δραστηριότητές του.Το αντικείμενο της φρόνησης δεν είναι η δημιουργία όντων αλλά η αποτίμησή τους,δηλαδή η αξιολόγηση αυτών που ήδη υπάρχουν.Ο φρόνιμος άνθρωπος πρέπει πρώτα να φθάνει σε ένα συμπέρασμα και μετά να αναζητά τους τρόπους της πραγματοποίησής του.
  • Ο νους:είναι το μέσον με το οποίο ο άνθρωπος οδηγείται στις αφετηρίες της επιστημονικής γνώσης.Διασαφηνίζει επιμέρους αρχές και αξίες για να δημιουργεί ο άνθρωπος τα ασφαλή του συμπεράσματα όσον αφορά την αλήθεια του κόσμου γύρω του.
  • Η σοφία:είναι η ένωση του νου και της επιστήμης.Βρίσκεται στην υψηλότερη αξιολογική βαθμίδα και αναφέρεται σε ανώτερες γνώσεις όπως η δημιουργία του κόσμου και οι αρχές του σύμπαντος ή το νόημα της ζωής.Διαφέρει από τη φρόνηση ως προς το ότι η φρόνηση περιέχει και τα ηθικά στοιχεία ,είναι ένα είδος πρακτικής σοφίας.
4.Οι διανοητικές αρετές: αποκτώνται με τη διδασκαλία και την εμπειρία ,γι'αυτό και χρειάζονται χρόνο μέχρι ο μαθητής να εμπεδώσει το περιεχόμενό τους  και να τις γνωρίσει σε όλο τους το εύρος.Προϋποθέτουν τη δυνατότητα και τη θέληση του μαθητή  να τις αναζητήσει και να τις κατανοήσει.Το βάρος όμως πέφτει στον δάσκαλο,στην επάρκεια των γνώσεών του και στις μεθόδους που εφαρμόζει για την απόκτησή τους.
5.Οι ηθικές αρετές:αναφέρονται στον τρόπο με τον οποίο ο κάθε άνθρωπος δημιουργεί την προσωπικότητά του μέσα στα πλαίσια της οργανωμένης κοινωνίας στην οποία αυτός εντάσσεται.Η ηθική αρετή λογίζεται στον Αριστοτέλη ως έθος,μια συνήθεια που αποκτάται από τη μικρή ηλικία και διαρκεί σε όλη τη ζωή του ανθρώπου.Το βάρος πέφτει στον ίδιο τον άνθρωπο και στην προσπάθεια που αυτός καταβάλλει για την απόκτησή τους.Η ηθική αρετή όμως τελειοποιείται με τη φρόνηση και τη συμβολή του ορθού λόγου,δηλαδή μέρους της διανοητικής αρετής.
6.Ετυμολογικές συγγένειες:συχνά ο Αριστοτέλης κατέφευγε σε ετυμολογικούς συσχετισμούς όχι πάντα επιτυχείς.Στη προκειμένη περίπτωση όμως φαίνεται ότι πράγματι η λέξη ήθος ,απ'όπου και η ηθική,σχετίζεται με τη λέξη έθος , απ'όπου η συνήθεια.Είναι λοιπόν το ήθος μια συνήθεια που αναγνωρίζεται με τη συνεχή επανάληψη και η καλή εφαρμογή της στη ζωή του ανθρώπου και στις καθημερινές του πράξεις την κάνει να λέγεται ηθική αρετή.Η διαδρομή που ακολουθεί το έθος για να γίνει ήθος,αντιστοιχεί στον αγώνα που καταβάλλει ο άνθρωπος για την απόκτηση της αρετής και για την προσωπική και κοινωνική του τελείωση.Σκοπός αυτής της επίπονης διαδικασίας είναι να αναπτύσσονται ευημερούσες κοινωνίες.Άρα πέρα από τη  ετυμολογική συγγένεια,υπάρχει και μια αντίστοιχη σημασιολογική,κάτι που δείχνει ότι η σημασία των λέξεων έχει να κάνει με την αντίστοιχη των πράξεων.Η λειτουργική χρήση της γλώσσας.Πάντως την αντίληψη για τη διαμόρφωση του ήθους από την νεαρή ηλικία την επισημαίνει και ο Πλάτων στους Νόμους του.Πιστεύει ότι οι νέοι άνθρωποι διαμορφώνουν τον χαρακτήρα τους με το έθος και γι'αυτό προτείνει ένα σύνολο εκπαιδευτικών διαδικασιών που έχουν ως στόχο τους τη διαμόρφωση του χαρακτήρα των νέων σύμφωνα με τις επιταγές της υγιούς ηθικής.
7.Το αντικείμενο και ο στόχος των ηθικών αρετών:οι ηθικές αρετές επηρεάζουν και αφορούν το επιθυμητικόν μέρος της ψυχής,διαμορφώνουν την προσωπικότητά μας και μας ωθούν σε σημαντικές αξιολογικές επιλογές την κατάλληλη στιγμή.Δεν είναι απόλυτα μετρήσιμες και μπορεί να διαφοροποιούνται σε κάποιο βαθμό.Για παράδειγμα η ανδρεία δεν κρίνεται ως έχουσα μια και απαράλλακτη μορφή.Προσαρμόζεται στις ανάγκες των ατόμων και των κοινωνιών που την προβάλλουν ως αρετή των μελών τους.Το αντικείμενο επομένως των ηθικών αρετών είναι η προσωπικότητα του ατόμου και οι τρόποι συμπεριφοράς του κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες.Στόχος των ηθικών αρετών είναι η ουσία των ενεργειών μας και η ψυχική ευδαιμονία που απορρέει από αυτές μας τις ενέργειες.
8.Συσχετισμός των διανοητικών και των ηθικών αρετών:και οι δύο έχουν κοινό στόχο,δηλαδή τον άριστο εκείνο συνδυασμό που θα οδηγήσει τον άνθρωπο στο υπέρτατο ποθούμενο,την ευδαιμονία.Για να επιτευχθεί όμως αυτός ο στόχος,απαραίτητη προϋπόθεση είναι ο ορθός λόγος και η επανάληψη συγκεκριμένων πράξεων που αποδεδειγμένα μπορούν να μας διδάξουν το καλό και να μας απομακρύνουν από το κακό.Η επιλογή των ορθών πράξεων είναι γνώρισμα του φρόνιμου ανθρώπου και ανήκει στον χώρο της διανοητικής αρετής,ενώ η υπακοή και η τήρηση του ορθού κανόνα των πράξεών μας ανήκει στην περιοχή των ηθικών αρετών.
9.Η αριστοτελική αρετή και η παραδοσιακή αντίληψη περί αρετής:η αντίληψη του Αριστοτέλη για την αρετή είναι ότι καμία από τις ηθικές αρετές δεν έχει φυσικές ιδιότητες και δεν είναι φυσικό κατασκεύασμα.Τον 5ο αιώνα υπήρχε η αντίληψη ότι η αρετή ήταν κτήμα των ευγενών και γενικά της ανώτερης τάξης των ευπατριδών,μέσα στα πλαίσια της οποίας μεγάλωναν και αποκτούσαν την κατάλληλη παιδεία.Ο Πίνδαρος πίστευε ότι αξιόλογος είναι ο άνθρωπος που έχει χαρίσματα από τη φύση και ο Σοφοκλής ασπάζεται την εκλεκτική αυτή άποψη στην Αντιγόνη του.Η άποψη αυτή βέβαια έχει τα στηρίγματά της αλλά δεν είναι της παρούσης η εκτενής αναφορά.Στην εποχή του Αριστοτέλη οι απόψεις έχουν αλλάξει και με τη βοήθεια των σοφιστών αλλά και του Σωκράτη και του Πλάτωνα και φυσικά του ίδιου του Αριστοτέλη.Όλοι οι άνθρωποι είναι δεκτικοί της αρετής αρκεί να προσπαθήσουν σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο.
10.Ο συλλογισμός του Αριστοτέλη:Α΄τίποτα από τα φυσικά δεδομένα δεν συνηθίζει σε άλλες ιδιότητες πέραν των φυσικών
Β΄οι ηθικές αρετές αποκτώνται με τον εθισμό
Συμπέρασμα:η ηθική αρετή δεν είναι φυσική ιδιότητα
11.Ο Αριστοτέλης ως εμπειρικός φιλόσοφος:τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης με την πέτρα και τη φωτιά  προέρχονται από την καθημερινή πραγματικότητα,από τις γενικές και αυταπόδεικτες γνώσεις που όλοι έχουμε.Ο Αριστοτέλης διδάσκοντας σε νέους υιοθετεί έναν απλό και κατανοητό τρόπο για να διδάξει την ηθική αρετή.Από τα πιο εύκολα όμως θα προχωρήσει αργότερα στα περισσότερο δύσκολα για να φθάσει στον πλήρη και ολοκληρωτικό ορισμό της αρετής.Η μέθοδός του είναι επαγωγική ξεκινώντας από τα επιμέρους και καταλήγοντας σε γενικά συμπεράσματα.
12.Η φύση και η απόκτηση της ηθικής αρετής:οι ηθικές αρετές στην ολοκληρωτική και τελειωμένη μορφή τους δεν προέρχονατι από τη φύση-γιατί τότε όλοι θα είχαμε τις ίδιες αρετές-δεν είναι όμως και ένα φαινόμενο παρά φύσιν.Στην ψυχή του κάθε ανθρώπου υπάρχουν οι δυνάμεις και τα πάθη,υπάρχει το φυσικό υπόβαθρο( και το νοητικό) για την ανάπτυξη των ηθικών ιδιοτήτων. Οι ιδιότητες αυτές σχετίζονται με τα συναισθήματά μας και με τις ανάλογες πράξεις,όπως θα αποδείξει στη συνέχεια ο φιλόσοφος.
13.Τελειουμένοις:ο Αριστοτέλης στο έργο του "Μετά τα φυσικά" υποστηρίζει ότι η αρετή είναι τελείωση.Ότι ο άνθρωπος κατακτά τον σκοπό της ύπαρξής του με την κατάκτηση της αρετής που είναι ευδαιμονία και στόχος της ανθρώπινης ύπαρξης.Σύμφωνα με την τελεολογική αντίληψη του φιλοσόφου όλα φέρουν εντός τους ένα τέλος,έναν σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκαν και για τον οποίο υπάρχουν,και όλα ανπτύσσονται και υπάρχουν για την εκπλήρωση αυτού του σκοπού.Η διαδικασία αυτή ονομάζεται ἐντελέχεια=ἐν +τέλος+ἔχειν.
14.Το ύφος του Αριστοτέλη:στην ανάπτυξη της σκέψης του Αριστοτέλη επικρατεί η λιτή και αντικειμενική επιχειρηματολογία,η συντομία και η ακριβολογία,η επιστημονική δομή του λόγου και το αποδεικτικό ύφος.Βρισκόμαστε μακριά από τον ποιητικό λόγο του Πλάτωνα με τις μεταφορές και τις αλληγορίες,διότι ο Αριστοτέλης,όπως γνωρίζουμε,ήταν θετικός και επιστημονικός νους και ελάχιστα ποιητικός,όπως ο δάσκαλός του.Στο συγκεκριμένο απόσπασμα παρατηρούμε μια πληθώρα αρνητικών λέξεων όπως,οὐδέν,οὐδεμία,οὐκ,οὐδ'οὔτε ἄρα,οὔτε,με σκοπό να καταδειχθεί η έντονη διαφορά του έθους από τη φύση και τα φυσικά δεδομένα.
15.Ο Αριστοτέλης και οι λοιποί φιλόσοφοι για την αρετή:ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι οι ηθικές ιδιότητες είναι αποτέλεσμα της έξης,ενώ οι Σωκράτης και Πλάτωνας υποστήριζαν ότι η αρετή είναι επιστήμη δηλαδή γνώση που υπάρχει μέσα μας και που πρέπει να την ανακαλύψουμε με τη διαλεκτική μέθοδο.Οι απόψεις του Αριστοτέλη συμφωνούν σε κάποιο βαθμό με εκείνες του Πρωταγόρα,διότι και οι δύο απορρίπτουν την αριστοκρατική ηθική,που ήθελε την αρετή κτήμα των ολίγων και ευγενών.Ωστόσο ο Πρωταγόρας αναφέρεται στην πολιτική αρετή ως κοινωνική ιδιότητα ενώ ο Αριστοτέλης στην καθαρά ηθική αρετή η οποία θα εξελιχθεί σε πολιτική στη συνέχεια.Επίσης για τον Πρωταγόρα ο τρόπος απόκτησης της πολιτικής αρετής είναι η διδασκαλία ενώ για τον Αριστοτέλη είναι ο εθισμός και η επανάληψη.
16.Ο όρος αρετή:στον Όμηρο αρετή είναι η πολεμική ανδρεία και το αίσθημα υπεροχής έναντι των άλλων.Στον Πλάτωνα η αρετή έχει τέσσερις εκφάνσεις,τη σοφία,την ανδρεία,τη σωφροσύνη και την υπέρτατη όλων τη δικαιοσύνη.Για τους σοφιστές η αρετή ταυτίζεται με την πολιτική τέχνη,ενώ στον Επιτάφιο του Περικλή η αρετή είναι και η ανδρεία αλλά και η ευεργετική διάθεση.Στον Αριστοτέλη είναι η ηθική αρετή που εξυψώνει τον ανθρώπινο χαρακτήρα αλλά και η διανοητική αρετή που καλλιεργεί το πνεύμα.Τέλος στον Χριστιανισμό η αρετή έχει επίσης ηθικό χαρακτήρα αλλά συνδέεται και με τις ιδιότητες του Θεού.
17.Οι βασικοί αριστοτελικοί όροι του αποσπάσματος:
  • αρετή=σύστημα αξιών που οδηγεί τον άνθρωπο στην ευδαιμονία.Χωρίζεται σε ηθική και διανοητική
  • γένεσις=η δημιουργία
  • αὔξησις=εξέλιξη,ανάπτυξη,μορφοποίηση
  • ἐμπειρία=η γνώση που δημιουργείται με τα βιώματα και την πάροδο του χρόνου
  • ἔθος=η συνήθεια,ο εθισμός μέσω της επαναλαμβανόμενης πράξης
  • τέλος=η τελείωση,η ολοκλήρωση,η τελειότητα και το σημείο τελειότητας κάθε πλάσματος εμψύχου ή αψύχου,η εξελικτική πορεία για να φτάσει έως εκεί κάθε πλάσμα.
  • φύσει=οι εγγενείς ιδιότητες,τα κληρονομημένα χαρακτηριστικά.
Απαντήσεις στα ερωτήματα του βιβλίου
1.Οι διανοητικές αρετές αποκτώνται με τη διδασκαλία και χρειάζονται χρόνο και εμπειρία.Την κύρια ευθύνη για τη μετάδοση των διανοητικών αρετών τη φέρει ο δάσκαλος  που θα πρέπει να διαθέτει επάρκεια γνώσεων,σωστές μεθόδους και μεταδοτικότητα.Να εμπνέει τον μαθητή του και να του δημιουργεί την αγάπη για τη μάθηση.Οι ηθικές αρετές από την άλλη είναι αποτέλεσμα του εθισμού,της συνήθειας του ανθρώπου που με τη συνεχή επανάληψη αποκτά την αντίστοιχη αρετή.Την ευθύνη για την ανάπτυξή της τη φέρει αποκλειστικά ο άνθρωπος-μαθητής που είναι και ο ασκούμενος.Ο φιλόσοφος μάς λέει με τον τρόπο αυτό ότι μπορεί κάποιος να είναι αμόρφωτος ή απαίδευτος αλλά όχι και ανήθικος.Τα πρώτα μπορεί να οφείλονται σε λόγους ανεξάρτητους από τη θέλησή του,αλλά το δεύτερο είναι ευθύνη δική του.
2.Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι η λέξη ηθική προέρχεται από τη λέξη έθος δηλαδή τη συνήθεια.Η ετυμολογική συσχέτιση φανερώνει και τη σημασιολογική ταύτιση.Ο Αριστοτέλης ταυτίζει το καλεῖσθαι και το εἶναι,επομένως η ηθική είναι συνήθεια και επανάληψη αφού προέρχεται από το έθος που είναι η συνήθεια.
3.Ο φιλόσοφος υποστηρίζει ότι κανένα φυσικό δεδομένο δεν αποκτά διαφορετικές ιδιότητες με την απόπειρα συνήθειάς του σε κάτι άλλο.Φέρνει παράδειγμα την πέτρα και τη φωτιά.Η ηθική προέρχεται από τη συνήθεια δηλαδή από το έθος,από κάτι που δεν έχουν τα φυσικά δεδομένα.Συνεπώς η ηθική δεν είναι φυσικό δεδομένο.