Κυριακή, 3 Νοεμβρίου 2013

Πρωταγόρας,Ενότητα 7

Πρωταγόρας,Ενότητα 7
Η διδασκαλία της αρετής από την οικογένεια και την κοινωνία
Στην ενότητα αυτή ο Πρωταγόρας θα αντικρούσει το δεύτερο επιχείρημα του Σωκράτη για το ότι οι ενάρετοι άνδρες δεν μπορούν να μεταδώσουν στα παιδιά τους την πολιτική αρετή,στην οποία οι ίδιοι διακρίνονται.
Ο Πρωταγόρας επιλέγει εδώ τη μέθοδο της λογικής απόδειξης και έτσι ο Πλάτωνας μας δείχνει με πόση ευχέρεια οι μεγάλοι διανοητές του σοφιστικού κινήματος χειρίζονταν όλα  τα είδη λόγου, από τα πιο απλά μέχρι τα πιο σύνθετα.Στη θέση λοιπόν του Σωκράτη ότι οι αγαθοί άνδρες δεν μπορούν να διδάξουν στα παιδιά τους την πολιτική αρετή,ο Πρωταγόρας απαντά ότι η αρετή είναι αναγκαία για τον πολίτη και για την πόλη και ότι αυτό αποδεικνύεται από το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα της Αθήνας.
Τα δομικά στοιχεία της ενότητας κατατάσσονται ως εξής:
α.Υπάρχει ακόμα μια απορία......και οι ίδιοι εξαίρετοι:εστίαση στο δεύτερο επιχείρημα του Σωκράτη.Εδώ υπάρχει μια ελαφρά ειρωνεία από την πλευρά του Πρωταγόρα στην άποψη του Σωκράτη για τη διάλεξη,ότι ο Σωκράτης( όπως ισχυρίζεται) έχει μικρή μνήμη και δεν μπορεί να θυμάται σχοινοτενείς αφηγήσεις!Ο Πρωταγόρας αντίθετα δείχνει να θυμάται πολύ καλά τα επιχειρήματα του Σωκράτη με κάθε λεπτομέρεια.
β.Για το θέμα αυτό....και σε καμιά περίπτωση χωρίς αυτό:υπάρχει ένα στοιχείο,συνεκτικό κάθε οργανωμένης κοινωνίας και απαραίτητο για την ορθή λειτουργία της κοινωνίας,που δεν είναι κάποια τεχνική ικανότητα αλλά η ίδια η γνώση και η απόκτηση της πολιτικής αρετής,που περιέχει τη δικαιοσύνη,την οσιότητα και τη σωφροσύνη.Ξεκινώντας με δεδομένο ότι αυτό το στοιχείο είναι αποδεκτό από τον Σωκράτη , ο Πρωταγόρας θα δομήσει τον λόγο του πάνω στην ίδια την αναγκαιότητα της πολιτικής αρετής.Ο Σωκράτης είναι υποχρεωμένος να δεχθεί εξ ορισμού την ύπαρξη αυτού του στοιχείου,ειδάλλως δεν αποδέχεται τις οργανωμένες κοινωνίες.
Το ότι το στοιχείο αυτό είναι απαραίτητο το δείχνει η σωφρονιστική λειτουργία της ποινής αλλά και οι βαρύτερες ποινές που είναι οι εξορίες και οι θανατώσεις των ανεπίδεκτων μαθήσεως.Για κάτι που προβλέπεται ποινή με την ίδια σου τη ζωή,πώς είναι δυνατόν να μη λαμβάνεται μέριμνα για την εκμάθησή του;Οι άνθρωποι θα ήταν τελείως παράλογοι αν ενεργούσαν έτσι,αλλά η οργανωμένη ζωή τους και οι ανάγκες της δείχνουν ότι οι άνθρωποι συμπεριφέρονται με την κοινή λογική σ'αυτά τα θέματα.
γ.Και εάν...κάτι τέτοιο Σωκράτη;πόσο σημαντική είναι η διδασκαλία και η εφαρμογή ενός μαθήματος του οποίου η άγνοια μπορεί να σου στοιχίσει τη διάλυση του οίκου,της ύπαρξής σου της ίδιας και την στέρηση της ζωής σου;Αν οι συνέπειες μιας άγνοιας είναι τόσο σημαντικές,πώς είναι δυνατόν οι άνθρωποι να αγνοούν τη σημασία αυτή και να παραμένουν αδιάφοροι απέναντι στη σπουδαιότητα αυτού του μαθήματος ενώ ενδιαφέρονται για τη μουσική και τη χορευτική τέχνη,των οποίων η άγνοια δεν επιφέρει κανένα κακό;Η δια βίου εκπαίδευση των Αθηναίων αποδεικνύει ακριβώς το αντίθετο:ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται.
  • 1η βαθμίδα εκπαίδευσης:προσχολική αγωγή,βαρύτητα στον ηθικό τομέα.Και ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης συμφωνούν ότι από τη μικρή ηλικία πρέπει το παιδί να μαθαίνει κανόνες συμπεριφοράς ώστε να του γίνουν συνήθεια καθώς θα μεγαλώνει.
  • 2η βαθμίδα εκπαίδευσης:στην εφηβική ηλικία δημιουργούνται τα πρότυπα που είναι κατά βάση το ηρωικό και το κοινωνικό πρότυπο.
  • 3η βαθμίδα εκπαίδευσης:η πολιτεία αναλαμβάνει τους νέους άνδρες και τους υποχρεώνει να ζουν σύμφωνα με τους νόμους της,είτε κατέχουν πολιτικά αξιώματα είτε όχι.
Συμπέρασμα:εφόσον δίνεται τόσο μεγάλη βαρύτητα στην ηθική και κοινωνική αγωγή κυρίως,είναι δυνατόν να θεωρούμε ότι η αρετή δεν διδάσκεται;
Γενικός σχολιασμός
Το επιχείρημα του Πρωταγόρα που αφορά το ενδιαφέρον των πολιτικών ανδρών για τη διδασκαλία της αρετής στους γιους τους είναι εκτενές αλλά και οργανωμένο ως εξής:
  • αρχίζει με την προϋπόθεση ότι η αρετή είναι ενιαία και ότι όλοι οι πολίτες μετέχουν σ'αυτή, διαφορετικά δεν μπορεί να υπάρχει οργανωμένη κοινωνία.
  • συστατικά μέρη αυτής της αρετής είναι η δικαιοσύνη,η σωφροσύνη και η οσιότητα που αποτελούν τους συνεκτικούς δεσμούς των πολιτών μεταξύ τους.
  • για να υπάρξει λειτουργικά οργανωμένη κοινωνία πρέπει οι πολίτες να συνδέονται μεταξύ τους με την αρετή και τα μέρη της και αυτό να γίνεται είτε με τη διδασκαλία είτε με την τιμωρία και τον εξαναγκασμό.
  • όποιος δεν είναι σε θέση να δεχθεί την πολιτική αρετή θα αποβάλλεται από το κοινωνικό σώμα θεωρούμενος καρκίνωμα για το σώμα αυτό.
  • συμπυκνώνοντας στο τέλος τον συλλογισμό του αναρωτιέται τι περίεργοι που είναι αυτοί οι ενάρετοι άνδρες που ,ενώ μεριμνούν να διδάξουν στα παιδιά τους όλα τα άλλα,αδιαφορούν για το πλέον σημαντικό!
Στον συλλογισμό αυτό ο Πρωταγόρας επικαλείται το ζητούμενο ως δεδομένο και χρησιμοποιεί την αποδεικτέα θέση ως αποδεικτικό λόγο,δηλαδή υιοθετεί και πάλι το σόφισμα λήψεως του ζητουμένου για τρίτη φορά.Η πορεία του επιχειρήματος είναι παραγωγική και ξεκινά από το καθολικό για να καταλήξει στο επιμέρους,αφού ξεκινά από την έννοια της πολιτικής αρετής και τα μέρη της και καταλήγει στους ενάρετους άνδρες και στην περίεργη συμπεριφορά τους.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό του λόγου του είναι η ανιούσα κλίμακα των ποινών.Δήμευση περιουσίας,διασυρμός του οίκου,εξορία και θανάτωση.Η εσχάτη των ποινών αναφέρεται φυσικά τελευταία ως έσχατη λύση σε περίπτωση που κάποιος αρνείται έως τέλους να συμμορφωθεί με την πολιτική ηθική της κοινωνίας του.
Στο συμπέρασμά του καταλήγει ο Πρωταγόρας υπό μορφήν διερωτήσεως όπως και η ανάπτυξη του επιχειρήματος που γίνεται με τη μορφή ρητορικών ερωτήσεων.Οι εφτά διαδοχικές υποθετικές προτάσεις λαμβάνονται ως δεδομένες θέσεις,με έντονα τα στοιχεία της προφορικότητας,με επαναλήψεις και πλατειασμούς.Ακόμη στο συμπέρασμα  αξιοποιείται ο συλλογισμός "ἐκ τοῦ ἐλάσσονος πρός τό μεῖζον",δηλαδή ο λόγος κορυφώνεται από το μικρότερης σημασίας στο μεγαλύτερης,δηλαδή από τη διδασκαλία της αριθμητικής και της γλώσσας στη διδασκαλία της πολιτικής ηθικής.Θεωρείται ότι οι εκφραστικοί αυτοί τρόποι δείχνουν την αδυναμία του σοφιστή να δομήσει επιτυχώς και με αυστηρή λογικότητα το επιχείρημά του.Γιατί λοιπόν το επιχείρημα του Πρωταγόρα δεν θεωρείται ιδιαίτερα πειστικό;
  • γιατί αλλοιώνει τη θέση του Σωκράτη αποδεικνύοντας μια γνώμη που ο ίδιος τη θεωρεί δεδομένη
  • γιατί χρησιμοποιεί ρητορική ερώτηση και διαδοχικές υποθέσεις χωρίς να προσκομίζονται άλλα αποδεικτικά στοιχεία
  • γιατί χρησιμοποιεί δεοντολογική διατύπωση η οποία δεν έχει αποδεικτική ισχύ,καθώς αναφέρει το τι πρέπει να ισχύει και όχι το τι ισχύει στην πραγματικότητα.
  • θεωρεί ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται,επειδή η πολιτεία επιβάλλει ποινές σε όποιον αδιαφόρησε για την απόκτησή της.Η θέση όμως αυτή δεν έχει αποδειχθεί.
Η δια βίου εκπαίδευση των Αθηναίων αποδεικνύει ότι η αρετή διδάσκεται
Το τεκμήριο που επικαλείται στη συνέχεια ο Πρωταγόρας είναι εμπειρικό και γι'αυτό ιδιαίτερα ισχυρό.Αναφέρεται στη μέριμνα που δείχνουν οι άνθρωποι για την ηθική και πολιτική αγωγή των παιδιών τους και παρουσιάζει το εκπαιδευτικό σύστημα της Αθήνας ως πρότυπο παιδείας και αγωγής που υπηρετεί την πολιτική και κοινωνική αγωγή,ώστε οι πολίτες του να υπηρετήσουν στη συνέχεια την ίδια την κοινωνική ευταξία.Ας δώσουμε επιγραμματικά τον ρόλο των φορέων αγωγής στην Αθήνα.
  • παραμάνα:δούλη ή φτωχή ελεύθερη γυναίκα,έμμισθη,που φρόντιζε μαζί με τη μητέρα τα παιδιά στη βρεφική και νηπιακή ηλικία.Η γυναίκα που θήλαζε το βρέφος λεγόταν τίτθη και η γυναίκα που είχε τη γενική φροντίδα του παιδιού λεγόταν τροφός ή τιθήνη.
  • παιδαγωγός:ήταν δούλος που συνόδευε το παιδί στους περιπάτους και μετά στο σχολείο.Στο σπίτι το επέβλεπε στα μαθήματά του.
  • γραμματιστής:δίδασκε ανάγνωση,αριθμητική και γραφή.Οι μαθητές του αποστήθιζαν ποιήματα μεγάλων ποιητών και αντλούσαν διδάγματα συμπεριφοράς από αυτά.
  • κιθαριστής:δίδασκε τραγούδι,κιθάρα,αυλό και λύρα.Η μουσική είχε περίοπτη θέση στην αρχαία παιδεία ,διότι δίδασκε στα παιδιά την αρμονία και το μέτρο.
  • παιδοτρίβης:ανελάμβανε την εκγύμναση των παιδιών στην παλαίστρα.
Ευθύναι:ο Πρωταγόρας κάνει ένα λογοπαίγνιο με τη λέξη ευθεία.Όταν ένα παιδί παρεκκλίνει από την ενδεδειγμένη συμπεριφορά ,το επαναφέρουν στην ευθεία και το ισιώνουν με τον ίδιο σκληρό και επίμονο τρόπο που ισιώνουν ένα δέντρο που λυγίζει και γέρνει.Η παρομοίωση του παιδιού με δέντρο προετοιμάζει για τις ευθύνες που θα ζητηθούν αργότερα από τους άρχοντες της πόλης.Εὐθῦναι ήταν η λογοδοσία ενός αξιωματούχου όταν τελείωνε η θητεία του,ενώπιον ειδικών ελεγκτών της πόλης.Όταν ήταν υποχρεωμένος να λογοδοτήσει στην αρχή της θητείας του,τότε υποβαλλόταν στη δοκιμασία,όπως ο Μαντίθεος.
Σύμφωνα με την περιγραφή του εκπαιδευτικού συστήματος από τον Πρωταγόρα συμπεραίνουμε ότι η αγωγή είχε τα εξής στοιχεία:
  • ήταν δια βίου μάθηση,χωρίς στενά χρονικά πλαίσια ή και ηλικιακά ακόμα(τουλάχιστον στις μεγαλύτερες ηλικίες)
  • η εκπαίδευση είχε ιδιωτικό χαρακτήρα και επομένως απευθυνόταν στις εύπορες οικογένειες.Η διδασκαλία γινόταν στο σπίτι του παιδαγωγού ή του μαθητή και το περιεχόμενο των σπουδών ήταν στην ευχέρεια του δασκάλου ή των γονέων του παιδιού.Υποθέτουμε όμως ότι θα υπήρχε μια γενική παράμετρος την οποία όλοι οι δάσκαλοι θα ακολουθούσαν,π.χ. διδασκαλία των ομηρικών επών.
  • το περιεχόμενο της εκπαίδευσης ήταν κυρίως ηθοπλαστικό,αφού σε όλες τις βαθμίδες της ο στόχος είναι η ευκοσμία και η ορθή συμπεριφορά του παιδιού.Ακόμα η τελευταία βαθμίδα ανελάμβανε τον σπουδαίο ρόλο της υπακοής στους νόμους,ώστε να ρυθμίζεται έτσι η συμπεριφορά των πολιτών για να αναπτύσσονται μεταξύ τους σχέσεις συνεργασίας,αλληλεγγύης και αλληλοσεβασμού.Χαρακτηριστικό είναι ότι οι νόμοι αναγράφονταν σε ξύλινες πινακίδες και τοποθετούνταν σε δημόσιο χώρο,ώστε να μπορούν όλοι οι πολίτες να τους διαβάζουν.
Τα επιχειρήματα του Πρωταγόρα από άλλους μελετητές θεωρούνται πειστικά γιατί στηρίζονται σε πραγματικά δεδομένα, ενώ από άλλους όχι γιατί δεν παρέχονται άλλα αποδεικτικά στοιχεία που να στηρίζονται σε λογική επιχειρηματολογία και όχι εμπειρική.Η ιστορία όμως των ανθρωπίνων κοινωνιών δικαιώνει τον μεγάλο δάσκαλο,διότι η παιδεία ως κοινωνικός θεσμός  αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος είναι ον ευάγωγο και δεκτικό μαθήσεως,και ότι ακριβώς γι'αυτόν τον λόγο είναι βελτιώσιμος και ο ίδιος και οι κοινωνίες τις οποίες δημιουργεί.