Δευτέρα, 28 Οκτωβρίου 2013

Πρωταγόρας ,Ενότητα 5,Η πολιτική αρετή ως κοινή ιδιότητα των ανθρώπων

Πρωταγόρας,Ενότητα 5

Η πολιτική αρετή ως κοινή ιδιότητα όλων των ανθρώπων

Μετάφραση
Και για να μη νομίζεις ότι εξαπατάσαι για το ότι πραγματικά όλοι οι άνθρωποι θεωρούν πως ο κάθε άνδρας συμμετέχει στη δικαιοσύνη και στα υπόλοιπα είδη της πολιτικής αρετής,δέξου το εξής ως απόδειξη.
Στις άλλες ικανότητες του ανθρώπου,όπως με ακρίβεια λες εσύ,αν κάποιος ισχυρίζεται ότι είναι δεξιοτέχνης στον αυλό ή σε άλλη οποιαδήποτε τέχνη,στην οποία όμως δεν είναι,οι υπόλοιποι ή γελούν εις βάρος του ή θυμώνουν, και οι δικοί του τον πλησιάζουν και προσπαθούν να τον νουθετήσουν σαν να είναι τρελός.
Στη δικαιοσύνη όμως και στα άλλα είδη της πολιτικής αρετής,ακόμα κι αν οι άνθρωποι ξέρουν ότι κάποιος είναι άδικος,αν αυτός ο ίδιος λέγει την αλήθεια εναντίον του εαυτού του,ενώπιον των άλλων ανθρώπων,εκείνο που στην πρώτη περίπτωση θεωρούσαν ότι είναι σωφροσύνη,δηλαδή το να λέγει κάποιος την αλήθεια,στη δεύτερη περίπτωση το θεωρούν τρέλα.
Ισχυρίζονται έτσι ότι όλοι πρέπει όλοι να λένε ότι είναι δίκαιοι,είτε είναι είτε όχι,ειδεμή είναι τρελός αυτός που δεν προσποιείται ότι κατέχει τη δικαιοσύνη,επειδή ακριβώς έχουν την πεποίθηση ότι είναι απαραίτητο ο καθένας μας χωρίς εξαίρεση να μετέχει οπωσδήποτε σ'αυτήν,διαφορετικά δεν μπορεί να συγκαταλέγεται μεταξύ των ανθρώπων.
Για το ότι λοιπόν δικαιολογημένα δέχονται κάθε άνδρα ως σύμβουλο γι'αυτήν την αρετή,επειδή θεωρούν ότι κάθε άνδρας μετέχει σε αυτήν,σου λέω αυτά.
Για το ότι όμως πιστεύουν ότι αυτή δεν είναι έμφυτη ούτε υπάρχει μέσα μας κατά τύχη,αλλά ότι και μπορεί να διδαχθεί και γίνεται κτήμα ,σε όποιον τυχόν γίνεται,με την φροντίδα,αυτό ακριβώς θα προσπαθήσω να σου αποδείξω στη συνέχεια.
Όσα ελαττώματα βέβαια πιστεύουν οι άνθρωποι ότι έχουμε μεταξύ μας από τη φύση ή από την τύχη,κανένας δεν θυμώνει γι'αυτά ούτε συμβουλεύει ούτε διδάσκει ούτε τιμωρεί αυτούς που τα έχουν ,για να μην τα έχουν,αλλά τους λυπούνται,όπως για παράδειγμα στους άσχημους ή στους μικρόσωμους ή στους ασθενικούς,ποιος είναι τόσο ανόητος , ώστε να προσπαθεί να τους κάνει κάτι από αυτά;
Γνωρίζουν φυσικά οι άνθρωποι ότι αυτά συμβαίνουν στους ανθρώπους από τη φύση και από την τύχη,δηλαδή τα προτερήματα αλλά και τα αντίθετά τους.
Όμως για όσα καλά πιστεύουν οι άνθρωποι ότι τα αποκτούν με τη φροντίδα,την άσκηση και τη διδασκαλία,αν κάποιος δεν τα έχει αυτά ,αλλά έχει τα αντίθετά τους ελαττώματα,σ'αυτές τις περιπτώσεις εκδηλώνεται ο θυμός και οι τιμωρίες και οι νουθεσίες.
Ένα από αυτά είναι και η αδικία και η ασέβεια και γενικά κάθε τι το αντίθετο στην πολιτική αρετή.
Σχολιασμός
Ο Πρωταγόρας στην ενότητα αυτή προσπαθεί να αποδείξει με λογική τεκμηρίωση αυτά που προηγουμένως ανέπτυξε με μύθο.Χρησιμοποιεί τα επιχειρήματα του Σωκράτη,γιατί συμμερίζεται τον προβληματισμό του αλλά όμως τα χρησιμοποιεί όχι για να αποδείξει ότι η αρετή δεν διδάσκεται,όπως κάνει ο Σωκράτης ,αλλά το αντίθετο:πως ό,τι κάνουν οι Αθηναίοι αποδεικνύει ακριβώς το διδακτό της αρετής!Η τακτική του Πλάτωνα να χρησιμοποιούν οι ομιλητές τα ίδια επιχειρήματα για να αποδείξουν διαφορετικές θέσεις δείχνει ότι είναι δύσκολη η συζήτηση για το διδακτό της αρετής και ότι χρειάζεται συστηματική εκτύλιξη της σκέψης και  ερμηνευτική ευελιξία.Επίσης ο Πλάτωνας θέλει να δείξει ότι και οι σοφιστές χρησιμοποιούσαν τα ίδια επιχειρήματα για να αποδείξουν διαφορετικές θέσεις,μας δείχνει δηλαδή πώς λειτουργούν οι "δισσοί λόγοι".
Ο Πρωταγόρας ακολουθώντας το πρώτο παράδειγμα του Σωκράτη με τη ναυπηγική τέχνη και την οικοδομική,χρησιμοποιεί αντιστοίχως μια τεχνική γνώση,εκείνη του αυλού για να αποδείξει την καθολικότητα της πολιτικής αρετής.Ο Πρωταγόρας προβάλλει ρεαλιστικά την καθολική και συμβατική αντίληψη της αθηναϊκής κοινωνίας,αλλά και κάθε κοινωνίας,σύμφωνα με την οποία δεν μπορεί να υπάρχει άνθρωπος χωρίς στοιχειώδη αντίληψη και αίσθηση της δικαιοσύνης,γι'αυτό και δεν ανέχονται οι Αθηναίοι κανέναν να ομολογεί ότι είναι άδικος,δηλαδή ότι αρνείται τη δυνατότητα,το δικαίωμα,ή μάλλον την υποχρέωση να είναι δίκαιος.Ταυτόχρονα φαίνεται και η κοινωνική ηθική της αθηναϊκής κοινωνίας που απαιτούσε από κάθε πολίτη την πολιτική και κοινωνική συνείδηση η οποία εκδηλώνεται με την κατάφαση απέναντι στο δίκαιο.Εάν κάποιος δεν ισχυρίζεται,έστω και στα λόγια ότι είναι δίκαιος,αυτός ο άνθρωπος απειλεί την ίδια την κοινωνική συνοχή,γιατί αναγνωρίζει στο άτομό του το εγωιστικό χαρακτηριστικό της διαφοροποίησης από τους άλλους και μάλιστα διαφοροποίησης προς το χειρότερο και όχι προς το καλύτερο.Ο Πρωταγόρας βέβαια προβάλλει ως τεκμήριο για την καθολικότητα της πολιτικής αρετής την συμβατική αντίληψη των Αθηναίων περί του δικαίου.
1.Ἱνα δέ μή οἴῃ ἀπατᾶσθαι ὡς τῷ ὄντι...τεκμήριον:η φράση αυτή αποτελεί την αποδεικτέα θέση για το διδακτόν της αρετής.Την ίδια θέση εξέφρασε και ο Σωκράτης στην αρχή του βιβλίου μιλώντας για τους ειδικούς σε τεχνικά θέματα και για όλους τους Αθηναίους που εκφέρουν γνώμη για τα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα.Άρα και ο Σωκράτης δέχεται την πολιτική αρετή ως κοινή ιδιότητα όλων των ανθρώπων.Εδώ ο Πρωταγόρας προσθέτει στα συστατικά της πολιτικής αρετής και τη δικαιοσύνη ενώ παρακάτω θα προσθέσει και την ευσέβεια.Ο Πρωταγόρας στην αποδεικτική του διαδικασία θα αναφέρει τη στάση των Αθηναίων απέναντι σε έναν αυλητή και τη στάση των Αθηναίων απέναντι σε κάποιον που παραδέχεται ότι είναι άδικος.Η διαφορετική στάση της κοινής γνώμης απέναντι στις δύο περιπτώσεις πολιτών είναι αρκετή για να πείσει τον Σωκράτη  για την καθολικότητα της πολιτικής αρετής.
Το πρώτο παράδειγμα αφορά έναν αδέξιο αυλητή που όμως δεν παραδέχεται την αδεξιότητά του και εισπράττει έτσι τη χλεύη των άλλων αλλά και τη νουθεσία των δικών του για την ανοησία του.Εδώ η αρετή νοείται ως ικανότητα και γνώση σε κάποιον ειδικό τομέα.Οι Αθηναίοι καταδικάζουν αυτόν που δεν έχει τη στοιχειώδη αυτογνωσία να ξέρει τις δυνατότητές του και να ξέρει τι γνωρίζει και τι όχι.Επαινούν αντίθετα όταν κάποιος λέει την αλήθεια για την άγνοιά του στους τομείς των ειδικών γνώσεων.
Το δεύτερο παράδειγμα αφορά τη δικαιοσύνη και το γεγονός ότι ο άδικος λέει την αλήθεια για το άτομό του μπροστά στους άλλους ,χωρίς αιδημοσύνη και χωρίς μέτρο.Οφείλει ο καθένας να καταφάσκει στη δικαιοσύνη ακόμα κι αν δεν μπορεί να την πραγματώνει στο έπακρο,ακόμα κι αν για κάποιο λόγο είναι άδικος.Πρέπει και ο άδικος να έχει την συναίσθηση ότι δεν του επιτρέπεται να είναι άδικος και ότι αυτό που κάνει απορρίπτεται από το κοινωνικό σύνολο,γιατί θέτει σε κίνδυνο την ίδια τη συνοχή της κοινωνίας.Ο άδικος δεν μπορεί να εκφαίνει την αδικία του γιατί αυτό δεν είναι δείγμα ειλικρίνειας αλλά αδιαντροπιάς.Ακόμα κι ένας άδικος είναι σε θέση να διακρίνει τη δίκαιη από την άδικη πράξη και αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν μέσα του κάποια στοιχεία δικαιοσύνης,που όμως δεν έχουν καλλιεργηθεί επαρκώς,ώστε να τον αποτρέψουν από τη διάπραξη της αδικίας.Άρα δεν θα πει την αλήθεια αν ισχυριστεί ότι είναι άδικος.
Άλλωστε το να ισχυρίζεται κάποιος δημόσια ότι είναι άδικος θεωρείται παραφροσύνη διότι και θα υποστεί ποινές και θα αμαυρωθεί η δημόσια εικόνα του.Ο Πρωταγόρας εδώ λαμβάνει υπόψει του τη γενική νοοτροπία των ανθρώπων σύμφωνα με την οποία δεν τους ενδιαφέρει το τι πρέπει να  κάνουν ή το τι είναι σωστό να κάνουν αλλά το τι τους συμφέρει να κάνουν.Επίσης τους ανθρώπους γενικά δεν τους ενδιαφέρει η πραγματική αλήθεια για τον εαυτό τους δηλαδή αυτό που είναι αλλά τους ενδιαφέρει αυτό που φαίνεται,να συνάδει η εικόνα τους με τα κοινώς αποδεκτά πρότυπα.Η άποψη του Πρωταγόρα συμπληρώνεται από κάποια σχόλια που είναι οι απόψεις της κοινής γνώμης πάνω στο θέμα της καθολικότητας της πολιτικής αρετής.Όλοι πρέπει να λένε ότι κατέχουν την πολιτική αρετή και όλοι πρέπει να συμμετέχουν στη δικαιοσύνη ή έστω να αποδέχονται την έννοια του δικαίου ,για να μπορούν να υπάρχουν κοινωνίες.Φυσικά τα σχόλια ανφέρονται στην κοινή εμπειρία των ανθρώπων ότι οφείλουν υπακοή στους νόμους ,που οι ίδιοι θεσμοθέτησαν ,ακόμη κι αν πολλές φορές έχουν την τάση,σαν άνθρωποι που είναι,να παραβαίνουν αυτούς τους νόμους.Όλοι όμως γνωρίζουμε ότι η κοινωνική συνύπαρξη επισύρει την υποχρέωση της υπακοής και της συμμόρφωσης,ειδάλλως θα πρέπει ο καθένας να τραβήξει ένα μοναχικό δρόμο,πράγμα μάλλον αδύνατο πια.
2.Ἤ μή εἶναι ἐν ἀνθρώποις:η πολιτική ιδιότητα ως συνεκτικός δεσμός των ανθρώπων -μελών ενός οργανωμένου συνόλου είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την είσοδο και παραμονή των μελών στην πολιτική κοινότητα.Αν κάποιος δεν διαθέτει έστω την ελάχιστη κατάφαση στην έννοια του δικαίου δεν μπορεί να αποτελεί μέλος της πολιτικής κοινότητας,γιατί καθίσταται επικίνδυνος για τους υπόλοιπους και αποτελεί απειλή για τους ιδρυτικούς σκοπούς της πολιτικής κοινωνίας.Πρέπει λοιπόν ή να εξορίζεται ή να θανατώνεται,όπως αναφέρεται στην ενότητα 4.Και οι δύο ποινές έχουν στόχο να οδηγήσουν τους ανθρώπους στην πολιτική αρετή και έτσι προβάλλεται εδώ ο παιδευτικός ρόλος των νόμων.Στην αρχαιότητα η συμμετοχή του πολίτη στα κοινά δρώμενα της πόλης ήταν αυτονόητη και ο ιδιωτισμός απαγορευόταν.Αυτό οφείλουμε να το λαμβάνουμε υπόψει μας όταν αναφερόμαστε στη βαρύτητα των δύο ποινών,η οποία είναι ισόκυρη.
3.Ὅτι μέν οὖν πάντα ἄνδρα εἰκότως ἀποδέχονται...ταῦτα λἐγω:η φράση αυτή αποτελεί το συμπέρασμα του τεκμηρίου για την καθολικότητα της αρετής.Ο Πρωταγόρας από τη μια επιβεβαίωσε την άποψη του Σωκράτη ότι οι Αθηναίοι δέχονται τους πάντες ως συμβούλους για την πολιτική αρετή και από την άλλη αιτιολόγησε την άποψη αυτή ως αποτέλεσμα του ότι οι Αθηναίοι πιστεύουν ότι όλοι μετέχουν στην πολιτική αρετή.
Ο πρωταγορικός συλλογισμός
α.Αποδεικτέα θέση
Όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν ότι ο καθένας συμμετέχει στην πολιτική αρετή
β.Παραδείγματα:ο αυλητής και η κοινή γνώμη,ο άδικος και η κοινή γνώμη
γ.Φράσεις που αιτιολογούν την αποδεικτέα θέση:επειδή όλοι πρέπει να ισχυρίζονται ότι είναι δίκαιοι και επειδή είναι αναγκαίο ο καθένας να έχει μερίδιο στην πολιτική αρετή.
δ.Συμπέρασμα:όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν ότι ο καθένας συμμετέχει στην πολιτική  αρετή.
Κριτική του τεκμηρίου του Πρωταγόρα:
Το τεκμήριο του Πρωταγόρα είναι τυπική εφαρμογή των τεχνικών και των κανόνων της ρητορικής.Πρόκειται για επίκληση στην εμπειρία και μάλιστα στην κοινή και αποδεκτή εμπειρία των μελών μιας συγκεκριμένης πολιτικής κοινότητας.Το τεκμήριο όμως έχει και μερικά τρωτά σημεία:
  • η αποδεικτέα θέση έχει αποφαντική διατύπωση με το ρήμα ἡγοῦνται
  • στις αιτιολογήσεις υπάρχει δεοντολογική διατύπωση με τους τύπους δεῖν και ἀναγκαῖον,η οποία όμως δεν έχει αποδεικτική ισχύ.Δεν ευσταθεί ο συλλογισμός ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν την πολιτική αρετή επειδή όλοι πρέπει να λένε ότι είναι δίκαιοι και επειδή είναι αναγκαίο να έχουν όλοι μερίδιο σ'αυτήν.Μας ενδιαφέρει το τι συμβαίνει στην πραγματικότητα και όχι το τι πρέπει να συμβαίνει.Ο συλλογισμός θα ήταν ορθός αν είχε ως συμπέρασμα τη φράση:"ἡγοῦνται πάντες ἄνθρωποι πάντα ἄνδρα δεῖν μετέχειν δικαιοσύνης τε καί τῆς ἄλλης πολιτικῆς ἀρετῆς".
  • η φράση "ἐάντε ὦσιν ἐάντε μή" έρχεται σε αντίφαση με την καθολικότητα της αρετής,η οποία υποστηρίχθηκε στην αποδεικτέα θέση,καθώς εδώ δηλώνεται ότι υπάρχουν και άδικοι άνθρωποι.
  • οι προκείμενες δεν είναι λογικές κρίσεις αλλά εμπειρικά παραδείγματα και χαρακτηρίζονται από υποκειμενισμό.
Η πρώτη απόδειξη για το ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται
1.Ὅτι δέ αὐτήν οὐ φύσει...πειράσομαι ἀποδεῖξαι:ο Πρωταγόρας πρέπει να ανατρέψει τη σωκρατική θέση ότι η πολιτική αρετή δεν διδάσκεται.Το κύριο επιχείρημά του είναι η διαφοροποίηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς απέναντι στα έμφυτα και στα επίκτητα γνωρίσματα της ανθρώπινης φύσης.Οργανώνει το επιχείρημά του κατά το τυπικό του ρητορικού λόγου,δηλαδή με υποδειγματική πρόθεση( θεματική περίοδο) και με απόδειξη,ενώ προσφεύγει και πάλι στην εμπειρία και τη ρητορική αντίθεση( φυσικά-επίκτητα,θετικά-αρνητικά χαρακτηριστικά,συμπονετική-παρεμβατική συμπεριφορά).
2.Ὅτι δέ αὐτήν ....ᾧ ἄν παραγίγνηται:η φράση αποτελεί την αποδεικτέα θέση.Ο Πρωταγόρας αποδέχεται αυτό που όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν ότι δηλαδή α)η πολιτική αρετή δεν είναι έμφυτη στον άνθρωπο ούτε είναι αυτόματη η εμφάνισή της,β) διδάσκεται,καλλιεργείται και γίνεται κτήμα του ανθρώπου με την επιμέλεια και την άσκηση.Με την αναφορά στο ζεύγος "φύσει ή τύχῃ"ο Πρωταγόρας δείχνει ότι τίποτε δεν μπορεί να θεωρηθεί τυχαίο στη φύση,ότι προέρχεται το κάθε τι από τη σκοπιμότητα του δημιουργού του.Η πολιτική αρετή λοιπόν οφείλεται στη σκοπιμότητα της πολιτικής κοινωνίας,δηλαδή στην εξασφάλιση του εὖ ζῆν και του ζῆν των ανθρώπων που την συναποτελούν.
3.Ο Πρωταγόρας στη συνέχεια αναφέρεται σε δύο χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης:τα φυσικά και τα επίκτητα.Κανείς δεν οργίζεται με τα φυσικά ελαττώματα,γιατί αυτά δεν εξαρτώνται από τη βούληση και την ευθύνη του ανθρώπου.Η ανθρωπιστική θέση του Πρωταγόρα φαίνεται στο ότι άνθρωποι που έχουν αδικηθεί από τη φύση ,χρειάζονται τη συμπόνοια και την κατανόησή μας.
Αντίθετα στα παρακάτω ο σοφιστής αναφέρεται στα χαρακτηριστικά εκείνα  που αποκτούν οι άνθρωποι με την επιμέλεια,τη μάθηση και τη διδασκαλία.εδώ στηρίζεται και η διδασκαλία της αρετής.Όποιος δεν έχει αρετές προκαλεί την κοινή γνώμη και οι άνθρωποι θυμώνουν μαζί του,τον τιμωρούν και τον συμβουλεύουν,διότι αδιαφόρησε για την καλλιέργειά τους.Άρα η πολιτική αρετή διδάσκεται και η κοινωνική φύση του ανθρώπου επιδέχεται καλλιέργεια,ευαισθητοποίηση και ηθικοποίηση.
4.Ἐξ ἐπιμελείας καί ἀσκήσεως καί διδαχῆς:οι παράγοντες που θα συντελέσουν στην κατάκτηση της πολιτικής αρετής είναι η φροντίδα,η άσκηση και η διδασκαλία που αποτελούν τις τρεις μορφές της αγωγής.Βοηθητικά στοιχεία θεωρούνται ακόμη η νουθεσία και η τιμωρία.
α)Η φροντίδα είναι η επιλογή των μορφωτικών αγαθών που θα παρασχεθούν
β)Η άσκηση είναι οι συνθήκες αγωγής.Οι άνθρωποι πρέπει να εφαρμόζουν αυτό που διδάσκονται,ώστε να μπορούν αργότερα να ανταποκριθούν στους ρόλους που η κοινωνία ετοιμάζει για αυτούς.Οι άνθρωποι λοιπόν με τον εθισμό αποκτούν την προσδοκώμενη από την πολιτεία συμπεριφορά που θα τους κάνει ενεργά μέλη της συγκεκριμένης πολιτικής κοινότητας.
γ)Η διδασκαλία είναι η θεωρητική κατάρτιση και η συστηματική παροχή γνώσεων από τον δάσκαλο στον μαθητή.
δ)Στις μορφές αγωγής εντάσσεται και η μίμηση την οποία σκόπιμα παραλείπει ο Πρωταγόρας γιατί δεν εξυπηρετεί τον συλλογισμό του.Η αποτελεσματικότητα της μίμησης είναι αμφισβητήσιμη γιατί εξαρτάται από το ποιο πρότυπο μιμείσαι.Αν το πρότυπο είναι αρνητικό,δεν έχει θέση η διδασκαλία της αρετής.
Όλα τα παραπάνω δείχνουν την ανάγκη να υπάρχει ένας καλός δάσκαλος που θα οδηγήσει τους μαθητές στην επίτευξη αυτών των στόχων.Ένας τέτοιος δάσκαλος είναι ο Πρωταγόρας και η μεθοδολογία του,η συναγωγή συμπερασμάτων και η ταξινόμηση προϋποθέσεων,επιχειρημάτων και παραδειγμάτων τον καθιστούν άξιο υπηρέτη του παιδαγωγικού λόγου και τον σπουδαιότερο εκπρόσωπο του ελληνικού διαφωτισμού.
Κριτική του επιχειρήματος για το διδακτό της αρετής
α)η βασική φράση που χρησιμοποιείται ως τεκμήριο για την απόδειξη της αρετής( ὅσα δέ ἐξ ἐπιμελείας καί ἀσκήσεως καί διδαχῆς οἴονται γίγνεσθαι ἀγαθά ἀνθρώποις) είναι η ίδια η αποδεικτέα θέση.Έχουμε το είδος του σοφίσματος που λέγεται "λῆψις τοῦ ζητουμένου".
β)ᾧ ἄν παραγίγνηται/ἐάν τις ταῦτα μή ἔχῃ:οι φράσεις έρχονται σε αντίφαση με την καθολικότητα της αρετής ,αφού κάποιοι θεωρείται ότι δεν την έχουν.Ωστόσο να έχουμε πάντα κατά νου ότι η πολιτική αρετή νοείται ως δυνατότητα και όχι ως κατάκτηση,ως προδιάθεση και ως καταβολές και όχι ως παγιωμένη κατάσταση που ισχύει για κάθε άνθρωπο με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο βαθμό.Οι κάποιοι που φαίνεται ότι δεν την έχουν είναι αυτοί που δεν την έχουν αναπτύξει πλήρως,που έχουν αδιαφορήσει να την κατακτήσουν μέσω της διδασκαλίας,άρα έχουν μείνει στο στάδιο της προδιάθεσης και δεν έχουν προχωρήσει στο στάδιο της καλλιέργειάς της.Γνώμη και σταθερή άποψη του Πρωταγόρα παραμένει το ότι ο άνθρωπος πρέπει να εκπαιδεύεται προκειμένου να κατακτήσει τη συμπεριφορά εκείνη που θα του επιτρέψει να ενταχθεί στο κοινωνικοπολιτικό είναι με αίσθημα δικαιοσύνης και κοσμιότητας.