Κυριακή, 6 Οκτωβρίου 2013

Πρωταγόρας,Ενότητα 1

Πρωταγόρας ενότητα 1
Μπορεί η αρετή να γίνει αντικείμενο διδασκαλίας;
Ο Πρωταγόρας εξηγεί στον Σωκράτη ποιο είναι το αντικείμενο της διδασκαλίας του και τι διδάσκει στους νέους που παρακολουθούν τα μαθήματά του.Οι αντιρρήσεις του Σωκράτη.

Πριν ξεκινήσουμε την ερμηνευτική προσέγγιση της ενότητας θα πρέπει να πούμε ότι ο Σωκράτης είχε μια σύντομη συνομιλία με τον νεαρό Ιπποκράτη πριν πάνε στο σπίτι του Καλλία.Η συνομιλία αυτή ήταν μια προειδοποίηση του Σωκράτη προς τον Ιπποκράτη ότι θα πρέπει ο νεαρός να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός στο τι προσφέρουν οι σοφιστές.Οι σοφιστές-είπε ο Σωκράτης-είναι σαν τους εμπόρους.Μπορεί τα προϊόντα που σου πουλάνε να είναι δεύτερης ποιότητας και να βλάψουν την υγεία του σώματος.Των σοφιστών τα εμπορεύματα αντιστοίχως μπορεί να βλάψουν την υγεία της ψυχής.Ήδη λοιπόν ο Ιπποκράτης πηγαίνει υποψιασμένος στο σπίτι του Καλλία και με αυξημένη την περιέργεια για το τι θα πει στον Σωκράτη ο μεγάλος σοφιστής και διδάσκαλος.
Η πρώτη ερώτηση του Σωκράτη αφορά στο τι θα μάθει ο νεαρός Ιπποκράτης αν γίνει μαθητής του Πρωταγόρα.Ο Πρωταγόρας απαντά ότι ο νεαρός θα φεύγει κάθε μέρα από κοντά του έχοντας γίνει καλύτερος.Η απάντηση είναι αρκετά αόριστη και ο Σωκράτης επανέρχεται ρωτώντας σε τι θα έχει γίνει καλύτερος ο Ιπποκράτης.Σε αυτό το σημείο εμείς θα πρέπει να τονίσουμε τον ηθικό χαρακτήρα της παιδείας,την ιδέα της συνεχούς προόδου του ανθρώπου όταν διδάσκεται και μαθαίνει,σημείο το οποίο οι σοφιστές τόνιζαν  με ιδιαίτερη έμφαση.
Φυσικά και το "ἕν οἶδα ὁτι οὐδέν οἶδα"του Σωκράτη εμπεριέχει την ιδέα της αέναης προσπάθειας για γνώση,αφού είναι μια δήλωση μόνιμης ανεπάρκειας.Αποκλείει όμως τη γνωστική τελείωση ακριβώς γιατί υποδηλώνει τη ματαιότητα της ανθρώπινης γνώσης.Από την άλλη οι σοφιστές εμφανίζονται περισσότερο αισιόδοξοι όσον αφορά την κατάκτηση της γνώσης:ο άνθρωπος μπορεί και πρέπει να μαθαίνει και όσο μαθαίνει γίνεται καλύτερος στο αντικείμενο που τον ενδιαφέρει και στον τομέα στον οποίο σκοπεύει να δραστηριοποιηθεί.Ακόμα κι αν το περιεχόμενο αυτών των γνώσεων είναι χρησιμοθηρικό,η παιδεία δεν παύει να ηθικοποιεί και να βελτιώνει τον άνθρωπο σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο.
Ο Σωκράτης που δεν ικανοποιείται με την ασάφεια της απάντησης του Πρωταγόρα,εφαρμόζει μαιευτική μεθοδολογία προκειμένου να εκμαιεύσει μια πιο συγκεκριμένη απάντηση.Ταυτόχρονα, με την αναφορά των ονομάτων άλλων σοφιστών προσπαθεί να ξυπνήσει στον Πρωταγόρα ένα είδος συντεχνιακού ανταγωνισμού.Μην ξεχνάμε ότι οι σοφιστές ήταν πλανόδιοι δάσκαλοι της γνώσης και ως εκ τούτου υπήρχε ένας κάποιος ανταγωνισμός μεταξύ τους ως προς την άγρα υποψηφίων μαθητών.Ο Πλάτων ειρωνεύεται την εμπορευματοποιημένη γνώση,όπως ίσως σήμερα ένας καθηγητής σχολείου θα ειρωνευόταν τη γνώση που παρέχει η παραπαιδεία.Και στην αρχαιότητα όμως, όπως και σήμερα,η ποιότητα αυτής της γνώσης μπορεί κατά περίπτωση να είναι ιδιαίτερα υψηλή.
Καλό είναι στο σημείο αυτό να γίνουν μερικές διευκρινίσεις σχετικά με την ιδεολογική ενότητα μεταξύ των σοφιστών.Εκείνο που κυρίως τους συνδέει είναι ο τρόπος διδασκαλίας,οι νεωτερικές απόψεις για την εποχή και η εμπορευματοποίηση της γνώσης.Είναι ευνόητο ότι ο κάθε σοφιστής είχε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του και την εντελώς δική του οπτική για τον άνθρωπο και τον κόσμο του.Τέλος ο όρος σοφιστική κίνηση ή σοφιστικό κίνημα είναι μεταγενέστερος και αφορά πιο πολύ μια πρακτική κατηγοριοποίηση των δασκάλων αυτών της γνώσης.
Ευβουλία:Ο Πρωταγόρας λοιπόν διδάσκει την ευβουλία ,δηλαδή μια ιδιαίτερη ικανότητα για την αποτελεσματική διαχείριση του ιδιωτικού και δημόσιου βίου,ικανότητα που αποκτάται βεβαίως από την τριβή στη δημόσια και ιδιωτική ζωή της πόλης,αλλά γίνεται αποδοτικότερη και υψηλότερη εάν κάποιος τη διδάξει συστηματικά.
Σε μια πόλη σαν την Αθήνα όπου οι άνδρες όφειλαν να παρέχουν νυχθημερόν τις ποικίλες αρετές και ικανότητές τους στην ορθή διακυβέρνησή της,η διδασκαλία της πολιτικής αρετής ή αρετής του ανδρός φαντάζει μεγαλεπήβολη και οραματική,αν λάβουμε υπόψει μας και τη σημασία της ορθής πολιτικής κρίσης στην εκκλησία του δήμου και σε άλλες δημόσιες συναθροίσεις.Η ίδια η πολιτική διάρθρωση της πόλης δημιουργούσε σε πολλούς ,ιδίως νέους πολίτες,τη φιλοδοξία να ανέλθουν στα ανώτατα πολιτικά αξιώματα και να τα διατηρήσουν με υστεροφημία.Είναι επομένως εύλογο ότι η διδασκαλία του Πρωταγόρα θα έβρισκε πρόσφορο έδαφος στη νεολαία μιας τέτοιας πόλης και μάλιστα με προσδοκώμενα αποτελέσματα υψηλής στάθμης.Η ευβουλία επίσης αναφέρεται στη θεμελιώδη εκείνη ιδιότητα ενός αρχαίου πολίτη,δηλαδή τη σύζευξη έργων και λόγων σε μια αξιοθαύμαστη ισορροπία.Κατά το ομηρικό "μύθων ῥητήρ ἔργων τε πρηκτήρ" ο Αθηναίος πολίτης ώφειλε να είναι συνετός και ορθολογικός στα λόγια αλλά να τα πραγματώνει όταν το επιβάλλουν οι περιστάσεις,όπως έπραττε ο Περικλής.
Η ικανότητα όμως στον λόγο απαιτεί προετοιμασία και εκπαίδευση στη ρητορική,ώστε να παρασχεθεί στον μαθητευόμενο η αναγκαία ευγλωττία,αντικείμενο επίσης της σοφιστικής διδασκαλίας.Τέλος η ευβουλία που διδάσκει ο Πρωταγόρας είναι η τέχνη που καθιστά τον άνδρα καλόν κἀγαθόν,άποψη που εκφράζει την κυρίαρχη αντίληψη της εποχής για τη σχέση της πόλης και του πολίτη,σχέση οργανική και αλληλοεξαρτώμενη,όπου η ιδιότητα του πολίτη αξιολογείται ως υπέρτερη, καταφανώς, σε σχέση με την ιδιότητα του ατόμου.Είναι επομένως φανερό ότι η διδασκαλία του Πρωταγόρα συμπίπτει με την ίδια την ανάγκη της συγκεκριμένης κοινωνίας να δημιουργήσει πολίτες υπάκουους στην έννοια και τη λογική της πόλης,πολίτες των οποίων οι πνευματικές δυνάμεις θα αφιερώνονταν χωρίς σκεπτικισμό στην υπηρεσία της πόλης.
Οἰκεῖα πράγματα:ο οίκος ,για να συμπληρώσουμε τα σχόλια του βιβλίου,δημιουργήθηκε στην αρχαϊκή Ελλάδα και συναντάται σε πλήρη ανάπτυξη στην ομηρική κοινωνία.Οίκος είναι το σύνολο των εμψύχων και αψύχων που ανήκουν στον ιδιοκτήτη του και προέρχονται είτε από κληρονομιά είτε από την προσωπική ικανότητα,πολεμική και πολιτική,του κυρίου του οίκου.Ο άνδρας, πατέρας της οικογένειας είναι ο απόλυτος κυρίαρχος του ανθρωπίνου συνόλου του οίκου,το οποίο αποτελείται από τη σύζυγο,τα παιδιά,τους άλλους συγγενείς και το υπηρετικό προσωπικό που συχνά είναι πολυπληθές.Ο οίκος είναι συνδεδεμένος με την κατοχή γης-αν και στην Αθήνα δεν ίσχυε αναγκαστικά , λόγω της ανεπτυγμένης εμπορικοβιοτεχνικής δομής της κοινωνίας-και έτσι θυμίζει κάπως το φεουδαρχικό καθεστώς του μεσαιωνικού κόσμου,τις μεγάλες γαιοκτησίες των βυζαντινών χρόνων αλλά και το γαιοκτησιακό καθεστώς των Ιονίων νήσων στην περίοδο της Ενετοκρατίας.Σε ιδεολογικό και κοινωνικό επίπεδο ο οίκος συμπεριελάμβανε τους προγόνους και τους απογόνους ,είχε παρελθόν και μέλλον ανάλογο με το κύρος του παρόντος.Κάθε ενήλικας άνδρας λοιπόν ήταν υποχρεωμένος να σεβαστεί το παρελθόν του οίκου και να φροντίσει για τη μελλοντική του αίγλη,και αυτή η υποχρέωση συνεπαγόταν ένα μεγάλο αριθμό ευθυνών από τον αρχηγό της οικογένειας.Τα οικεία λοιπόν είναι οι υποθέσεις που σχετίζονταν με την οικονομική και κοινωνική ευμάρεια του οίκου και αποτελούσαν ένα από τα σοβαρότερα καθήκοντα του Αθηναίου πολίτη.
Άραγε....αγαθούς πολίτες: η φράση περιέχει μια ελαφρά ειρωνεία καθόσον η απάντηση του Πρωταγόρα είναι αρκετά περιγραφική και αόριστη κατά τη γνώμη του Σωκράτη.Η φράση παρακολουθώ τα λεγόμενά σου παραπέμπει στη δυσκολία που είχαν πολλοί μαθητές στην Αθήνα να παρακολουθήσουν τη συλλογιστική των σοφιστών,που πολύ συχνά ήταν ζοφώδης και δύσπεπτη για τους αμύητους.Από αυτό το γεγονός προήλθε η καχυποψία για την ειλικρίνεια του σοφιστικού λόγου και η αρνητική χροιά των λέξεων σοφιστής,σόφισμα,σοφιστεία.
Επιπλέον η λέξη τέχνημα που χρησιμοποιείται από τον Σωκράτη έχει διπλή σημασία:από τη μια σημαίνει τέχνη και από την άλλη σημαίνει απάτη,πανουργία.Ο διφορούμενος τρόπος απάντησης του Σωκράτη μάς προϊδεάζει για τη συνέχεια του διαλόγου.Η σωκρατική αμφισβήτηση θα πυροδοτήσει τον διάλογο και η σωκρατική ειρωνεία ίσως φέρει σε δύσκολη θέση τον Πρωταγόρα.Αν και αμφιβάλλουμε για το αν όλα αυτά συνέβησαν πράγματι έτσι,είναι φανερό ότι ο Πλάτων θέλει να προβάλλει τη διανοητική δύναμη του δασκάλου του και την ικανότητά του να ξεσκεπάζει τους δήθεν σοφούς.
Την πολιτική τέχνη:  αυτός ο όρος είναι  είναι η πρώτη προσέγγιση στο θέμα του διαλόγου που είναι το διδακτό της αρετής.Παραλλαγές αυτού του όρου μπορεί να είναι:πολιτική αρετή,ανδρός αρετή ή αρετή.Έχει να κάνει με την ιδιωτική και δημόσια δράση του πολίτη μέσα στα πλαίσια μιας συγκεκριμένης πολιτικής οργάνωσης και σύμφωνα με τους κανόνες της οργάνωσης αυτής.Η διδασκαλία της αποβλέπει στη βελτίωση της ανθρώπινης φύσης και στην τελειοποίηση των έμφυτων ικανοτήτων του ανθρώπου,οι οποίες αφορούν τη νόηση και τη λογική αλλά και το αίσθημα κοινωνικού σεβασμού που από τη φύση του διαθέτει ο άνθρωπος όταν συμβιώνει με τους άλλους ανθρώπους.
Αγαθούς: ο όρος παραπέμπει στο ιδανικό της καλοκαγαθίας που χαρακτήριζε τον αρχαίο κόσμο.Η καλοκαγαθία αφορούσε το σώμα,με την εκγύμναση,την υγεία και τη μετρημένη φροντίδα των αναγκών του και ταυτόχρονα το πνεύμα ,με τη σωφροσύνη,τη σύνεση,τη μετριοπάθεια,την αυτοσυγκράτηση και τη λελογισμένη δράση στα κοινά και στα ιδιωτικά.Ο ορθολογισμός της αρχαίας σκέψης συμποσούται σε αυτά τα χαρακτηριστικά.Ακρότητες λογικές ή συναισθηματικές επιτρέπονταν μόνο στο θέατρο και στις διδασκαλίες της τραγωδίας.
Οι Αθηναίοι είναι σοφοί:είναι αλήθεια ότι η Αθήνα υπήρξε η πνευματικότερη πόλη της αρχαιότητας,τίτλο και προνόμιο που δεν έχασε ακόμα και στα μεταγενέστερα βυζαντινά χρόνια.Ο Ιππίας την αποκαλεί "πρυτανεῖον σοφίας" και ο Περικλής "Ἑλλάδος παίδευσιν".Ο Ισοκράτης ισχυρίζεται ότι οι Αθηναίοι είναι "σοφώτατοι τῶν Ἑλλήνων".Ο Σωκράτης ίσως γίνεται ειρωνικός σ'αυτό το σημείο αν θυμηθούμε τι λέει στην Απολογία του για τους Αθηναίους:

"ἐάν γάρ ἐμέ ἀποκτείνητε, οὐ ῥᾳδίως ἄλλον τοιοῦτον εὑρήσετε, ἀτεχνῶς ―εἰ
καὶ γελοιότερον εἰπεῖν― προσκείμενον τῇ πόλει ὑπὸ τοῦ θεοῦ
ὥσπερ ἵππῳ μεγάλῳ μὲν καὶ γενναίῳ, ὑπὸ μεγέθους δὲ νωθε-
στέρῳ καὶ δεομένῳ ἐγείρεσθαι ὑπὸ μύωπός τινος, οἷον δή
μοι δοκεῖ ὁ θεὸς ἐμὲ τῇ πόλει προστεθηκέναι τοιοῦτόν τινα,
ὃς ὑμᾶς ἐγείρων καὶ πείθων καὶ ὀνειδίζων ἕνα ἕκαστον
[31a] οὐδὲν παύομαι τὴν ἡμέραν ὅλην πανταχοῦ προσκαθίζων.
τοιοῦτος οὖν ἄλλος οὐ ῥᾳδίως ὑμῖν γενήσεται..."

Εδώ όμως προφανώς ο Σωκράτης αναφέρεται στη γενική άποψη που είχαν όλοι οι άλλοι Έλληνες για την πνευματική ανωτερότητα των Αθηναίων αλλά και για την ειδική παιδεία τους στα θέματα του δημόσιου βίου,γνώση που ούτε ο Σωκράτης δεν μπορεί να αμφισβητήσει.Πολύ περισσότερο δεν μπορεί να την αμφισβητήσει ο Πρωταγόρας,διότι τότε η παρουσία  του στην πόλη είναι περιττή και η διδασκαλία του ακυρώνεται πριν καλά καλά ξεκινήσει.
Στην εκκλησία του δήμου:το συλλογικό όργανο για αποφάσεις μικρές ή μεγάλες στην αρχαία Αθήνα.Το γεγονός ότι μιλούν ειδικοί δηλώνει το προχωρημένο στάδιο οικονομικής οργάνωσης της πόλης με τον καταμερισμό των εργασιών και την εξειδίκευση των τομέων.Να τονίσουμε απλώς ότι στην αρχαία Ελλάδα και στην Αθήνα δεν υπήρχε αυτό που λέμε σήμερα μισθωμένη εργασία.Υπήρχε ο εργοδότης και ένα σύνολο δούλων που εκτελούσαν τις εργασίες που τους αναθέτονταν.Οι εργοδότες αυτοί συνήθως ήταν εξειδικευμένοι τεχνίτες που ασκούσαν την τέχνη τους στο εργαστήριό τους.Για τεχνικά λοιπόν ζητήματα έπαιρναν τον λόγο αυτοί οι ειδικοί στην εκκλησία του δήμου,των οποίων η γνώμη ήταν σεβαστή.Οι μη ειδικοί δεν τολμούσαν να μιλήσουν,φυσικά, αλλά και αν τολμούσαν, οι αντιδράσεις του πλήθους τούς αποκαρδίωναν και η αυθάδειά τους τιμωρούνταν,μερικές φορές βάναυσα.Ο πλούτος,η ομορφιά και η ευγενική καταγωγή,που σε άλλες περιπτώσεις θα έκαναν συμπαθή τον αγορητή,εδώ δεν έχουν καμία θέση.
Των πρυτάνεων:να θυμηθούμε τι ήταν οι πρυτάνεις.Οι φυλές των Αθηναίων ήταν 10 και γι'αυτό οι Αθηναίοι διαιρούσαν το έτος σε δέκα χρονικές περιόδους,τις πρυτανείες,και κάθε πρυτανεία περιελάμβανε 36 ημέρες.Επίσης η βουλή των 500 χωριζόταν σε 10 τμήματα και έτσι κάθε πρυτανεία αντιπροσώπευε ένα τμήμα στη βουλή,δηλαδή 50 βουλευετές που ανήκαν στην ίδια φυλή.Οι πρυτάνεις έμεναν στο Θόλο,ένα δημόσιο κτίριο κοντά στο βουλευτήριο και σιτίζονταν δωρεάν από την πολιτεία σε όλη τη διάρκεια της θητείας τους.Συγκαλούσαν τη βουλή και την εκκλησία του δήμου,προετοίμαζαν επίσης τα θέματα που ήταν για συζήτηση,ενώ η σειρά της κάθε πρυτανείας καθοριζόταν με κλήρο.Στο διάστημα της πρυτανείας τους οι βουλευτές λέγονταν πρυτάνεις,η φυλή τους πρυτανεύουσα και ο πρόεδρός τους επιστάτης των πρυτάνεων.Τέλος οι πρυτάνεις αποτελούσαν το προεδρείο στην εκκλησία του δήμου.
Δίνει τις συμβουλές του:οι αγορητές της εκκλησίας του δήμου φορούσαν στο κεφάλι στεφάνι μυρσίνης.Γινόταν έτσι κατανοητό ότι ο ομιλητής δεν εξέφραζε υποκειμενικές απόψεις για ένα θέμα αλλά μιλούσε για την εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος.Γενικά , ωστόσο,προκαλεί εντύπωση το γεγονός της λεπτομερούς αναφοράς στα τεκταινόμενα στην εκκλησία του δήμου.Λογικά οι παρευρισκόμενοι τα γνώριζαν αλλά ακόμα και στην εποχή που γράφεται ο Πρωταγόρας( δεκαετία του 390 π.Χ.) η εκκλησία του δήμου λειτουργούσε περίπου με τον ίδιο τρόπο.Ίσως ο Πλάτωνας βάζει στο στόμα του Σωκράτη τις λεπτομερείς αυτές αναφορές για να δείξει ότι ο Πρωταγόρας είναι ξένος και δεν γνωρίζει τη λειτουργία της αθηναϊκής δημοκρατίας ή ίσως επειδή ο Σωκράτης αποδεικνύει έτσι τη σοφία την Αθηναίων σε θέματα πολιτικής πρακτικής,θέματα που δεν έχουν διδαχθεί από κανέναν "ειδικό",αλλά είναι άψογα στην εφαρμογή και λειτουργία τους.
Στα θέματα που εξαρτώνται από τους δασκάλους:οι εύποροι Αθηναίοι πολίτες μόρφωναν τα παιδιά τους στο σπίτι παίρνοντας δασκάλους γι'αυτή τη δουλειά.Τα μαθήματα ήταν γραφή,ανάγνωση,λογοτεχνία,αριθμητική,μουσική,χορός,ρητορική.Αυτή είναι η εγκύκλιος μόρφωση.Για ανώτερες σπουδές εμφανίστηκαν τον 5ο αιώνα οι σοφιστές που αναλάμβαναν μαθητές σε φοιτητική,για τα δικά μας δεδομένα, ηλικία.Κυρίως εφοδίαζαν τους νέους με τα προσόντα εκείνα που θα τους εξασφάλιζαν μια ευδόκιμη δημόσια καριέρα.
Κλεινίας,νεαροί από δω,Αρίφρων: ο Κλεινίας ήταν αδελφός του Αλκιβιάδη,αλλά Κλεινίας λεγόταν και ο πατέρας τους.Την ανατροφή του Αλκιβιάδη και του γιου Κλεινία ανέλαβε ο Περικλής μετά τον θάνατο του πατέρα Κλεινία στην Κορώνεια το 447 π.Χ.Ο Αρίφρων ήταν αδελφός του Περικλή ενώ οι νεαροί Πάραλος και Ξάνθιππος είναι οι γιοι του Περικλή.
Τα επιχειρήματα του Σωκράτη:τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί ο Σωκράτης προέρχονατι από την καθημερινή εμπειρία κάτι που είναι σύμφωνο με τις αρχές της διαλεκτικής και της μαιευτικής.Αν προχωρήσουμε σε μια κριτική των παραδειγμάτων αυτών θα πρέπει να αναφέρουμε ότι:
  1. Ξεκινούν από μια βάση η οποία θεωρείται κοινώς αποδεκτή και βέβαιη,ότι δηλαδή οι Αθηναίοι είναι σοφοί άρα όλες τους οι επιλογές είναι σοφές.Η αθηναϊκή πολιτεία λειτουργούσε ως πρότυπο σε πολλές περιπτώσεις,αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι το πρότυπο έχει απόλυτο χαρακτήρα ή ότι όλοι οι Αθηναίοι πολίτες κοσμούνται από την πολιτική αρετή,αφού υπήρξαν και μέσα στην ίδια την Αθήνα άτομα διεφθαρμένα και επικίνδυνα,όπως ο Αλκιβιάδης,ο Κλέων και αργότερα τα μέλη των Τριάκοντα.
  2. Οι Αθηναίοι διδάσκονταν την πολιτική αρετή από τη νεαρή τους ηλικία μέσα στο σπίτι,στις καθημερινές συζητήσεις στην αγορά,στην εκκλησία του δήμου αργότερα,ήταν υποχρεωμένοι να γνωρίζουν τους νόμους και να ζουν την πολιτική ζωή ως αναπόσπαστο τμήμα της καθημερινότητάς τους.
  3. Οι πλέον ενάρετοι άνδρες δεν είναι σε θέση να μεταδώσουν την πολιτική αρετή στους γιους τους.Στο επιχείρημα αυτό θα μπορούσε κάποιος να αντιτείνει ότι οι ενάρετοι άνδρες δεν είναι υποχρεωτικά και καλοί δάσκαλοι ή ειδικοί στη μετάδοση και διδασκαλία της πολιτικής αρετής,όπως οι ταλαντούχοι καλλιτέχνες δεν μεταδίδουν το ταλέντο τους στα παιδιά τους.Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα παιδιά των ενάρετων πολιτικών δεν έχουν ,έστω, κάποια στοιχεία πολιτικής αρετής ή εκείνα τα βασικά χαρακτηριστικά που τους επιτρέπουν  να δραστηριοποιούνται αξιοπρεπώς στα πλαίσια της πόλης τους.Άλλωστε για την επιτυχή μετάδοση της γνώσης είναι απαραίτητη και η δεκτικότητα του μαθητή.
  4. Αξιοσημείωτη είναι και η αντίφαση των επιχειρημάτων του Σωκράτη:ενώ όλοι οι Αθηναίοι έχουν την πολιτική αρετή,υπάρχουν κάποιοι που δεν την έχουν,όπως οι γιοι του Περικλή.
Γενικά η επιχειρηματολογία του Σωκράτη είναι πιθανολογική,δίνεται με εμπειρικά παραδείγματα και όχι με λογική αλληλουχία.Φυσικά πρόκειται γαι το στήσιμο ενός "παγιδευτικού"σκηνικού στο οποίο ο Πρωταγόρας θα κληθεί να αποδείξει τις διδακτικές και γνωστικές του δυνατότητες.Ο Σωκράτης πιστεύει φυσικά ότι η αρετή είναι διδάξιμη ,αφού και ο ίδιος δίδασκε, και μάλιστα πιστεύει ότι η αρετή είναι γνώση,αφού η κακία είναι αποτέλεσμα της άγνοιας,όπως ο ίδιος διατράνωνε.Πιστεύει όμως επίσης ότι την αρετή δεν την διδάσκουν οι σοφιστές αλλά ότι ανακαλύπτεται από τον ίδιο τον άνθρωπο μέσω της διαλεκτικής.Αυτό θα αποδείξει στη συνέχεια στον ίδιο τον Πρωταγόρα καί έτσι ο μεγάλος σοφιστής θα έρθει στη δύσκολη θέση να δεχθεί το διδακτό της αρετής από τον αντίπαλό του!Ωστόσο καλό είναι να θυμόμαστε ότι έχει άλλη σημασία η έννοια αρετή για τον Πρωταγόρα και άλλη για τον Σωκράτη.Για τον Πρωταγόρα είναι ένας τρόπος ζωής και σκέψης που χαρακτηρίζει τον πολίτη μιας συγκεκριμένης κοινωνίας σε ένα συγκεκριμένο χρόνο και κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες.Είναι ένα σχετικό μέγεθος ανάλογο της εποχής που το δημιουργεί.Για τον Σωκράτη η αρετή είναι γνώση,είναι ένα απόλυτο μέγεθος που ξεπερνά τον χρόνο και τον χώρο και χαρακτηρίζει τον άνθρωπο-φιλόσοφο που έχει φτάσει στην υπέρτατη βαθμίδα γνώσης και θέασης του Αγαθού.
Οι γεροντότεροι:αν δεχθούμε ότι ο διάλογος λαμβάνει χώρα το 433 π.Χ. ο Πρωταγόρας είναι περίπου 65 ετών,άρα είναι αρκετά προχωρημένης ηλικίας.Το ότι αφήνει το ακροατήριό του να επιλέξει δηλώνει την άνεση του σοφιστή τόσο στην αφήγηση μύθων όσο και στην ανάπτυξη επιχειρηματολογίας.Ο Πλάτων θέλει να μας δείξει τις μεθόδους των σοφιστών και πόσο τις είχαν τελειοποιήσει οι μεγάλοι δάσκαλοι.Ο Πρωταγόρας θα ξεκινήσει με μύθο,θα προχωρήσει στη διάλεξη και θα ολοκληρώσει με τον σχολιασμό ποιητικού κειμένου,καθώς θα προχωρεί η συζήτηση.Ο μύθος προτιμάται και γιατί είναι πιο ευχάριστος ως αφήγηση και γιατί είναι πιο εύπεπτος ως πρώτο άκουσμα και γιατί οι Αθηναίοι αρέσκονταν στις αφηγήσεις μύθων,αφού μάθαιναν πολλούς από την παιδική τους ηλικία στα οικοδιδασκαλεία.
Ερωτήσεις και εργασίες
  1. Σοί δέ λέγοντι οὐκ ἔχω ὅπως ἀπιστῶ:τι δηλώνει με τη φράση αυτή ο Σωκράτης;
  2. Ποιες αρχές της δημοκρατικής λειτουργίας της αθηναϊκής πολιτείας επιβεβαιώνονται από το κείμενο;
  3. Ποια η σημασία της έννοιας αρετή στο κείμενο;
  4. Ο Αριστοτέλης αναφέρεται στην επαγωγική σωκρατική μέθοδο.Να την εντοπίσετε μέσα στο κείμενο.
  5. Να εντοπίσετε τα σημεία της σωκρατικής ειρωνείας μέσα στο κείμενο.
  6. Να εντοπίσετε την αυταρέσκεια του Πρωταγόρα και την ανάλογη του Σωκράτη και να τις ερμηνεύσετε.
  7. Σε ποια σημεία του κειμένου φαίνεται ο σεβασμός του Σωκράτη για τον Πρωταγόρα;